Oops! It appears that you have disabled your Javascript. In order for you to see this page as it is meant to appear, we ask that you please re-enable your Javascript!
پێنج شه‌ممه‌ 24 ئاب 2017

هەنگاریا وڵاتەکەی پادشا (Istvan)ی پیرۆز

بەروار : 24 ئاب 2017
If you thought this page is useful to your friend, use this form to send.
Friend Email
Enter your message

 

گۆران هەڵەبجەیی

بەشی یەکەم

لەسەرتای هەشتاکاندا دەمێک  لە بۆدابست دەستم بە خوێند کرد،یەکەم ساڵ دەبوو زمان بخوێنین ،لە پاش نیوەی ساڵ ،لەتەک زمانەکەدا بڕێک دیرۆکیشیان پێدەگووتین ،دیرۆکی هەنگاریا یا (مەجەرستان) کە مەجەریەکان بەو جۆرە ناوی دەبەن.

مامۆستاکەمان خانمێکی میهرەبان و لەسەرخۆ بوو  بە نێوی(تەرێز)،بە شێوازێک باسی دیرۆکی وڵاتەکەی دەکرد کە  لە گێڕانەوەی حیکایەتەکانی بن ئاگردان دەچوو ،بۆیە حەزمان دەکرد پتر گوێی بۆ ڕادێرین .چێژێکی تایبەتی دەدا بە گێرانەوەکە ،زۆر لەسەر خۆ و بەجوانی دانی بە وشەکاندا دەنا ،چونکە دەیزانی ئیمە نوێن و لەهەمووی تێ ناگەین .جاروباریش  بۆ ترش وخوێکردنی  بەسەرهاتەکە ،جۆرە نواندنێکی یا نمایشێکی دەکرد بە تایبەت دەمێک باسی یەکێک لە  پادشاکانی دەکرد.

ئەو گێڕانەوەیە وایکرد دیرۆکی هەنگاریام لا  پەسەند بێت .ئیدی کە زیاتر فێری زمانەکەیان بووم ،خۆم عەوداڵی  پتری ئەو دیرۆکە بووم.

جا بە پێی  ئەو زانیاریانەی لە هەگبەکەمدا هەن ،  هاوکات بە هاوکاری هاوژینەکەم ،هەوڵەدەم دیرۆکی ئەو وڵاتەتان لا ئاشنا بکەم.

 

 

دیرۆکی هەنگاریا بە فاکت

+  بەر لە پتر لە هەزار ساڵ وەک چەند خێڵێک  لە ناوەڕاستی ئاسیاوە ڕوویان کردە  ناوەڕاستی ئەورپا.پاش چەندین ساڵ ڕێکردن و پێکدادان لە ڕێگەدا لەگەڵ  جۆرەها خێلدا ، لەم  شوێنەی ئیستا گیرسانەوە.

+ بە مەبەستی   بەسەلامەتی  گەشتن بە شوێنێک و جێگیربوون تییدا   ، بە  دەستپێشخەری  و بیرۆکەی (ئارپاد) کە هەم سەرکردەو هەموو کەسێکی  خاوەن شکۆ بوو لە نێویاندا ،پەیمانێکیان لە نیو خۆیاندا بەست ، بەنێوی (پەیمانی خوێن)، ئەوەش بە مەبەستی  گرێدانی چارەنووسیان  پێکەوە .

ئەوەبوو هەر ( ٧ ) سەرۆک خێڵەکە   هەندێک لە خوێنی جەستەی  خۆیان لە دەفرێکدا تێکەڵ کردو پاشان هەموویان لەو خوێنەیان خواردەوە. بەمەش هەموو بوونە براو ،ئیدی بواری  ناکۆکی وخیانەت نەما ( تا ئیمڕۆش هەنگاریەکان بە خوشک یا برا دەڵێن (Testvér) یانی خوێنی جەستە.

 

 

+ دەمێک گەشتنە ئەم شوێنەی ئێستا ،هەرچی خەڵکانێک کە لێرە دەژیان کە زیاتر کۆمەڵە خەڵکی بچوک بچوک بوون(سلاڤ) ،هەمویانیان لەناو بردن.

+  هەنگاریا یاخود مەجەر  هەر  دووناوەکە گوزارشت لەو نەتەوەیە دەکەن.

+ مەجەر ناوی ڕەسەنی خۆیانەو  لە کاتی بوونیانەوە تا ئێستا هەر ئەو ناوەیان هەبووە .

+ هەنگاریاش  لە  ناوی (هون)ەکانەوە هاتووە کە بەر لە هاتنی مەجەریەکان بە (٤٠٠) ساڵ لە هەمان شوینەوە ،ناوەڕاستی ئاسیاوە هاتن و بە هۆی ئازایەتی و لێهاتوویانەوە و جەربەزەیی و خاوەن تاکتیکی جەنگی  سەرکردەکەیانەوە (ئەتێللا) کە زیاتر لە نیوەی ئەوروپای  داگیر کردو  ڕۆمای ئەو دەمەی خستە ژێر ڕەحمی تیری جەنگاوەرەکانیەوە ،

فرانکیەکان و جەرمەنەکان وای بۆچوون کە  مەجەریەکان بەهۆی ئازایەتی و ڕوخسارو هەڵسوکەوتیانەوە لە هونەکان دەچن  و  نەوەی ئەوانن ،بۆیە ناویان نان هونەکان یا هونگاریەکان.

 

 

+ مەجەریەکان بۆیە ئەم شوێنەیان بۆ ژیان هەڵبژارد ،چونکە شوێنێکی ئیستراتیجیەو  دەکەوێتە سەر ڕوباری دانوب  و زەویەکەشی بۆ لەوەڕگا یەکاویەکە. هەروەها بۆ خۆپاراستن لە دوژمن گونجاوە و لە شیوەی حەوزێکدایە کە پێیی دەڵێن (حەوزی کارپاد)

+  دەمیک گەشتنە ئەم شوینە ،دەڤەرەکیان بە چەند بەشێک دابەش کرد و هەرخێڵێکیان لە جێگەیەک  جێیگیر کرد، کە ئەو شوێنانە وەک دەروازە وان و ڕێگەی دوژمن نادات بە ئاسانی  بێتە ناوەوە.

 

+ (ستیڤان)  کوڕێ (گێزا ) یەکەم پادشای مەجەریەکان بوو کە پاش جێگیر بوونیان بە  نزیکەی سەد ساڵێک تاجی خرایە سەر.

 

 

ئەم پادشایە  کە کۆمەڵێک یاساو ڕێنمایی چەسپان ، بە دامەزرێنەری هەنگاریا هەژمار دەکرێت ،لای هەنگاریەکان پیرۆزترین مرۆڤەو وەک خودا دەیپەرستن  ،هەزارەها شوێن بە ناویەوە هەیە. تائیستاش ساڵانە بە ناویەوە فەستیڤاڵی جۆراو جۆر ئەنجام دەرێت کە تێیدا ڕۆڵی ئەو پادشایە بەرجەستە دەکرێت.

+ پاش کۆچی دواییپادشا ستیڤان لە مەچەکیەوە ەستێکی دەبڕن و  لە ئاڵتوونی  دەگرن .تا ئێستاش ئەو دەستە لە مەزنترین کڵێسای مەجەر لە بۆدابست پارێزراوە.

+ مەجەریەکان  سروشت پەرست بوون، بەڵام  دەمیک ئاینی کریستیان گەشەی کردو بەرو ناوەڕاستی ئەوروپا هات باوکی ستیڤان پێی باش باش بوو کە ئەو ئاینە نوێیە بکەنە ئاینی فەرمی خۆیان،ئەمەش بە مەبەستی پاراستنی  خەڵکەکەی و  ڕۆشتن لەگەڵ ڕەوتە گشتیەکەدا .

+ لە ئەڵمانیای ئێستاوە کە ئەو دەمە لە چەند مەملەکەتێک پێکهاتبوو وە کۆمەڵە خەڵکێکی تێدا دەژیا بە نێوی (جەرمەن  و شڤاب)، لەوێوە قەشەیەکیان بانگهێشت کرد بۆ مەجەر ،تا هەم ئاینە نوێکە فێری خەڵک بکات و هەم ستیڤانی هەرزەکاریش فێری زانست و بنەماکانی ئەم ئاینە نوێیە بکات.

+ دەمێک ئەو قەشەیە گەشتە مەجەرستان کە ناوی (گەلێرت) بوو، پاش ئەوەی ماوەیەک  لەگەڵ ستیڤانی هەرزەکاردا خەریک بوو ، وە پێدەچێت هەر ئەویش تاجی پاشایەتی نابێتە سەری ، ویستی لەنێو خەڵکی سادەشدا ئاینەکە بڵاو بکاتەوە ،بەڵام خەڵکەکە زۆر پابەند بوون بە ئاینەکەی خۆیانەوە و ڕەتی ئەو ئاینە نوێیەیان کردوە و دژی ئەو قەشەیە وەستانەوە .نەک هەر دژی وەستانەوە بەڵکە  دەستگیریان کرد و بردیانە سەر گردێکی بەرز کە لە ناوەڕاستی بۆدابستدایە لە بەری( بۆدا )،لەوێوە فڕێیان دایە خوارەوە  ومرد.

+ پاش ئەوەی ئاینی کریستیان بووە ئاینی  هەموو خەڵک،هەر لەسەر هەمان شاخ یا گرد پەیکەرێکی مەزنیان بۆ ئەو قەشەیە درووست کرد و گردەکەش بە ناوی ئەوە ناونرا . ئیستا ئەو پەیکەرە لە  دوورەوە بەشەو ڕۆژ بەدی دەکرێت.

 

 

+  وەک زانراوە پادشا ستیڤان  کەسێکی زۆر زۆر بە باوەڕ بووە، بەردەوام خەریکی  ئیمانداری بووە. + لە نێوان ساڵانی ١٠٠٠ بۆ ١٣٠١ چەندین پادشا لەسەر کورسی پادشایەتی دانیشتن.

+ بەهۆی ئەوەی پادشا دەبێ لە هەمان خێزان بێت واتە کووڕ یا برا  یا  سەر بەخێزانێکی ناودارو خانەدان بێت،لەو میژووە بەدواوە (١٣٠١) خێزانەکانی سەر بە پادشاکان قڕیان تێکەوت و کووڕ نەما .جا یا  مناڵی کوڕیاان نەدەبوو یا بەنەخۆشی دەمردن یا بە پلان لە تەمەنی گەنجیەتیدا دەکوژران، بۆیە  ناچار بوون لە فەرنسا و پۆڵۆنیاو وڵاتانی دیکەوە پادشا هاوردەبکەن.

 

 

+بەر لە هاتنی تورکە عوسمانیەکان   کەسێکی پاڵەوان لە ناو مەجەریەکاندا هەڵکەوت بە نێوی (هونیەدیک لاسلۆ) ،دەمێک تورکەکان لە بەلکانەو بەرو مەجەرستان بە نیازبوون بێن ،ئەو لە  دەڤەری بەلگرادی ئیمڕۆدا کە  ئەو دەمە ناوی (ناندۆر فەهێر ڤار )بوو ،یانی قەڵای سپی ناندۆر ، ڕێگەی پێگرتن و نەیهێشت پێشبکەون.

+ ئەو مرۆڤە مەزنە لەو کاتەدا بە نەخۆشی کۆچی دوایکرد ،بۆیە  لە پاداشتی ئەو ڕۆڵە مەزنەیدا یەکێک لە کوڕەکانی بەنیوی (ماتیاش ) کرا بە پادشای هەنگاریا.ماتیاش هاوشیوەی ستیڤان لە کن  مەجەریەکان خۆشەویست بوو ،توانی وڵات یەکبخات و لەزۆر بواردا پێشی بخات.

+ ماتیاش بۆ ماوەی (٤٠) ساڵ لەسەر کورسی پادشایەتی دانیشت. لە ئەمڕۆشدا ماتیاش لە دوای ستیڤانەوە خۆشەویستە.

+ پاش ماتیاش کەسێک   لە خانەوادەیەکی ناودار کرایە پادشا بە نێوی (لایۆشی دووەم).

 

 

+ ساڵی ١٤٢٦ تورکەکان بەرو مەجەرستان هاتن ،لەو دەمەدا لایۆشی دووەم پادشا بوو ،بۆ ئەوەی ڕێگری لە تورکەکان بکەن  لە هاتنە ناو قوڵایی وڵاتەوە ،خۆی بەشداری لە جەنگێکدا کرد بە نێوی جەنگی(مووها) کە دەکەوێتە سنوری سەربیا .لەو جەنگەدا کە بە  درێژخایەن و خوێناوی هەژمار دەکرێت  ،لە هەردوولا هەزارەها خەڵک کوژران، لە ئاکامدا تورکەکان جەنگەکەیان بردوەو لایۆشی پاشاش بریندار دەبێت، بە برینداری دەیەوێت دەربازبێت ، لەو کاتەدا بە خۆی و ئەسپ و تفاقی گرانی جەنگەوە ،دەکەوێتە جۆگەیەکی قوڵی پڕ لە ئاو ،هەر لەوێدا گیان دەسپێریت.

 

 

+ پاشان دارودەستەکەی و خەڵکی دەڤەرەکە  پادشا بەخاک دەسپێرن ،دەگەڕێن بۆ تاجەکەی سەری و دەیدۆزنەوە کە بەشی سەروەی لار بووبوو.

+ دەڵێن پاش ئەوەی تاجەکەو دارعاسکەی  و سێوە ئاڵتونیەکەی دەستی، لە ئاوەکەدا دەدۆزنەوە لە چاڵێکدا دەیشارنەوە، پاشان چەند پادشەیەکی دیکە بەکاریان هێنابوو.

+بەر لە داگیرکردنی مەجەرستان لە لایەن نازیەکانەوە کارمەندێکی یەکێک لە بانکەکانی بۆدابست کە ئەو تاجەی تیا پارێزرابوو، تاجەکە دەگەیەنێتە ئەمەریکا، چونکە ترسی لەوە بووە نازیەکان بیبەن بۆخۆیان چۆنکە پیشەیان بووە  هەر وڵاتێکیان داگیر دەکرد،کەلوپەلی گرانبەهایان دەبرد ،وەک ئاڵتوون و تابلۆی گرانبەها. شتی دیکە.

+ پاش ئەوەی ساڵانێکی زۆر ئەو تاجە لە ئەمەریکا دەبێت، لە سەرەتای حەفتاکاندا دەیگەڕێننەوە بۆ مەجەریەکان ،ئێستا لە پەرلەمانی هەنگاریادا  پارێزراوە و زیارەتکاران دەتوانن بیبینن.

 

ماویەتی

ناردنی ئەم بابەتە بۆ تۆرەکۆمەڵایەتیەکان

ریزبەندی بابەت

0 بۆچوون تۆمارکراوە



تۆی بەریز دەتوانیت بۆچوونی خۆت لەسەر ئەم بابەتە دەرببڕیت بە پرکردنەوەی ئەم فۆرمە