Oops! It appears that you have disabled your Javascript. In order for you to see this page as it is meant to appear, we ask that you please re-enable your Javascript!
هه‌ینی 25 ئاب 2017

هەنگاریا وڵاتەکەی پادشا (Istvan)ی پیرۆز

بەروار : 25 ئاب 2017
If you thought this page is useful to your friend, use this form to send.
Friend Email
Enter your message

 

بەشی دووەم

گۆران هەڵەبجەیی

+ لە  ماوەی پتر لە (١٥٠) ساڵدا، کە تورکەکان  زۆربەی خاکی مەجەرستانیان  داگیر کردبوو، لە  هەنگاریادا هیچ پادشایەک بوونی نابێت.

+ لەکاتی هێرشی تورکە عوسمانیەکاندا لە باژێڕێ (ئەگەر) قەڵایەک دەبێت ،تورکەکان نەیانتوانی داگیری بکەن . لە هەشتاکاندا  بۆ ڕێز لێنان لە بەرخوردان و ئازایەتی ئەو مەجەریانە فلیمێک سازکرا بە نێوی (ئەستێرەکانی ئەگەر ) کە من بۆ خۆم دومە.

 

+هەر لە دەڤەری بەڵاتۆن قەڵایەکی دیکە هەبوو بە نێوی  (سیگ لیگەت)کە ئیستا ئاسەواری هەردوو قەڵاکە ماون ،ئەو قەڵایەش  وەک قەڵاکەی ئەگەر ،تورکەکان هەرگیز نەیانتوانی داگیری بکەن.

 

 

+١٦٨٦ بە گەلەکۆمەی هەندێک  لە ولاتانی ئەوروپی ،توانرا تورکە عوسمانیەکان لە هەنگاریا وەدەرنێن.

+دەمێک تورکە عوسمانیەکان مەجەرستانیان جێهێشت یەک تاکە موسوڵمانیان لەدوای خۆیان  بەجێ نەهێشت و کەس نەبووە موسوڵمان.

+ لەدوای سەربەخۆیی ، یانی دوای نەمانی دەسەڵاتی عوسمانیەکان ،بەهۆی نەبوونی کەسێکی شایستە لە خانەوادەیەکی ناودار ،کەس نەبووە پادشا ،بۆیە باشترین چارەسەر ئەوە بوو کە قەیسەری  نەمسا ببێتە پادشای هەنگاریاش .(دەرکەوت چارەسەرێکی خراپ بوو)

 

 

+ ئەم ئیزدیواجیەتە لە دەسەڵاتدا  بە ناوی (مۆنارهیا) یاخود (ئیمپراتۆریەتی نەمساو هەنگاریا) تا ساڵی ١٩١٨ درێژەی خایاند  ،هەر قەیسەرێک ،دەسەڵاتی لە نەمسا وەبگرتایە ، ئۆتۆماتیکی دەبووە پادشای هەنگاریاش ،ئەمەش  داگیرکردنێکی موحتەرم بوو ،چونکە هەنگاریەکان تەنها بەناو شەریک بوون (شەریکی کارتۆنی) بوون ،دەنا هیچ دەسەڵاتێکیان نەبوو ،بۆیە هەنگاریەکان ویستیان لە ژێر ئەو داگیرکردنەدا بینە دەرێ ،چەند شۆڕشێکیان بەرپا کرد، کە بەداخەوە هیچیان سەری نەگرت .

+گرنگترینیان شۆڕشی ١٨٤٩ بوو کە شاعرێکی مەزنی هەنگاری گەنج   بەنێوی (پەتۆفی شاندۆر)  بەشداری تێدا کرد و گیانی خۆی بەخشی بە وڵاتەکەی.ئەو شاعیرە کە بەسونبوڵی ئازادی ناسراوە  لەو جەنگەدا کوژراو تائێستاش لاشەکەی نەدۆزراوەتەوە.

 

 

+ساڵی ١٩١٤ نەمساو هەنگاریا بەشێکی سەرەکی بوون لە جەنگی جیهانی یەکەم ، دەمێک  ساڵی ١٩١٨جەنگ کۆتایی هات  ئەمان لە تەرەفە دۆڕاوەکەبوون .

+ساڵی ١٩٢٠  ڕێکەوتنی ئاشتی لە باژێڕی (تریانۆن ) لە فەرنسا واژۆکرا .دوای ئەوە ئیمپراتۆریەتی نەمساو هەنگاریاش کۆتایی پێهات .

+ هەنگاریا هەروەک چۆن لە هاوبەشی لەگەڵ نەمسادا هیچی دەست نەکەوت ،لە کۆتایی جەنگیشدا بە پێی ئەو ڕێکەوتنامەیە ،لە هەموو لاوە مقەستکاریان لە خاکەکەیاندا کردو و خرانە سەر ئەم وڵاتانە: ڕۆمانیا،سلۆڤاکیا،سەرب ،کراوت ،ئوکارانیا ،نەمسا، کە بەهەمووی  مەجەر (١٠) ملیۆن  خەڵکی لەدەستدا ،کە سێ ملیۆنیان مەجەری بوون.تائێستاش بڕێک لە مەجەریە ناسیۆنالیستەکان بۆ ئەو خاکە لەدەست چوانە دەگرین.

 

 

+ساڵی ١٩١٩ کۆمۆنیستەکانی هەنگاریا بەهێزی چەک دەسەڵاتیان گرت و  ( کۆماری شوراکان)یان دامەزراند کە تەنها ١٣٣ ڕۆژ ژیا .  لەو ماوە کوورتەدا کۆمەڵێک دەسکەوتی بۆ مەجەریەکان بەدەست هێنا.

سەرمایەدارن ، ئیقتاعەکان ، هێزە ڕاستڕەوەکان،  سوپای وڵاتانی دراوسێ  بە هاوکاری  بڕێک  لە ئەفسەرە پلەدارکانی نێو سوپا   ،ئەم هێزانە  کە تێکڕا بەرژەوەندیەکانیان کەوتە مەترسیەوە ،بە گەلەکۆمەیەک   ئەو دەسەڵاتەیان لە نیویان برد.

+ کۆتایی ساڵی ١٩٢٠ کاپتنێکی هێزی دەریایی بەنێوی (هۆرتی میکڵۆش) کە کەسێکی ناسیۆنالیست بوو ، بێ بەرگری دەسەڵاتی گرتە دەست  و تا جەنگی جیهانی دووەم حوکمی کرد.

+ لە ساڵانی سیەکاندا تەوژمێکی ناسیۆنالستی ڕووی لە هەنگاریا کرد ،بەو هۆیەوە  زۆربەی ئەوانەی ناوەکانیان مەجەری نەبوو ،کردیانە مەجەری ،جائیتر لە شانازیکردنەوە بووبێت یا لەترسدا.

 

 

+ لەدەمی گەنگی جیهانی دووەمدا هیتلەر  هەنگاریای داگیر کردو  هۆرتی میکڵۆش لەسەر دەسەلات بەردەوام بوو.

+ لە کاتی جەنگدا ٦٠٠ هەزار جولەکەی هەنگاری  لە پرۆسێسی بەدناوی هۆلۆکۆسدا لە نێو بران.

+ پاش کۆتایی جەنگ شوعیەکان  بۆ ماوەی (٤٣) ساڵ وڵاتیان برد بەڕێوە.

+ ساڵی (١٩٥٦) ڕاپەڕینێک لە دژی دەسەڵاتی کۆمۆنیستەکان ڕویدا و بۆ چەند مانگێک پشێوی کەوتە وڵاتەوە ،خەڵکانێکی زۆر  وڵاتیان بەجێ هێشت . بە هاوکاری دەبابەکانی سوپای سور توانرا دۆخەکە  نۆرماڵ بکرێتەوە.

+   پاش لەکارخستنی دەسەڵاتی کۆمۆنیستەکان ،لە سەرتای نەوەدەکانەوە جۆرێک لە دیموکراتی و دەستاودەستکردنی دەسەڵات دەستی پێکرد ، لەسەرەتادا چەندین حیزب لە گۆڕەپانەکەدا بوونیان  هەبوو ،بەڵام هێدی هێدی  خۆری زۆربەیان ئاوا بوو ، تەنها دوو حیزب  لە ململانێدا مانەوە، ئەوانیش( سۆشیالستەکان و   هاوبەندی گەنجانی دیموکرات)ن. ئەمی دواییان حیزبێکی ڕاستڕەوی ناسیۆنالیستە ، ئەوە بۆ سێیەم جارە  هەڵبژاردنەکان دەباتەوە.

 

 

+ هەنگاریا ئەندامە لە یەکێتی ئەروپادا ، بەهۆی سیاسەتە چەوت و مەترسیدارەکانی ( ڤیکتۆر ئۆربان) ی  سەرۆک وەزیرانی هەنگاریا ،یەکیەتی ئەوروپا ،ڕەخنەی زۆریان لێی هەیەو چەندین جار ئاگادریان کردوەتەوە.

+ بەهۆی ناڕەزایی  وبێکاریەوە ،زۆرێک لە هاوڵاتیانی هەنگاری وڵات بەجێ دەهێڵن و بەدووی دەرفەتێکی باشتردا دەگەڕێن.

+ ژمارەی دانیشتوانی مەجەرستان نزیکەی (١١) ملیۆن دەبێت، پتر لە یەک ملیۆنیان لە بۆدابستی پایتەخت دەژین.

+ نزیکەی یەک ملیۆن سیگان یا قەرەچ لە وڵاتدا دەژین ،زۆربەیان گوندنشینن . ئەم قەرەچانە لە پەراوێزی کۆمەڵگادا دەژین  .بەردەوام لە کیشەدان ،ئیدی جا خۆیان بۆ خۆیانی درووست کردبێت یا کۆمەلگاو دەسەڵات بۆی درووستکردبن .ئەم قەرەچانە دوو پیشەی سەرەکیان هەیە ،یا کرێکاری یا موزیکژەنی . چەندین گروپی موزیکی ناواریان هەیەو بۆ فەستیڤاڵە جیهانیەکان بانگهێشت دەکرێن .( ساڵی ٢٠١١ یەکێک لەو گروپانەم بردەوە بۆ کوردستان و لە فەستیڤالی گەلاندا کە لە کەلار بەڕێوە چوو ،بەشداریان کرد).

 

 

+ بۆدابستی پایتەخت لە دوو بەش پێک هاتووە ،(بۆدا )کە بەشە جوان وسەوزەکەیەتی و (پەشت )کە بەرە مەزنەکەیەتی و پڕە لەگەڕەکی شەعبی.

+ لە سەر دانوب کە بە ناو بۆدابستدا تێدەپەڕێت، (٩) پرد هەن کە هەردوو بەشەکە  پێکەوە دەبەستن.

+  لە نیو دوو  لەو پرددانەدا  دوورگەیەکی جوان و سەرنجڕاکێش هەیە  بەنێوی (دوورگەی مارگێت )کە هەموو جۆرە ئامرازەکانی  ڕابواردن و کات بەسەربردنی تێدایە .   ئەو دوورگەیە یەکێکە لەو شوێنانەی کە بووەتە جێژاونی دڵداران .وەک چۆن موسوڵمانی ڕاستەقینە ئەوەیە کە حەج بکات ،دڵدارانی ڕاستەقینەش لە بۆدابست ئەوانەن کە جێژوانێکیان لەو دوورگەیەدابێت.

+ بینای پەرلەمانی هەنگاریا یەکێکە لە بینا ئەندازیاریەکانی  وڵات کە زۆر جوانە .ساڵی ١٩٠١ درووستکراوە.

+ لە بۆدابست چەندین هێڵی خیێرای میترۆ (هێڵی ژێر زەمینی) {Undergrund} هەن ،کۆنترینیان هێڵی یەکە ،کە ساڵی ١٨٩٦ درووستکرا وە.لە دوای هێڵەکەی لەندەن بە کۆنترین هێڵی مەترۆ هەژمار دەکرێت.

 

 

+ سیستەمی هاتووچۆی هەنگاریا بە یەکێک لە پێشکەوتووترین سیستەمی گواستنەوە هەژامار دەکرێت ،هەموو ئامرازەکانی گواستنەوە ،بێ دواکەوتن لە کاتی خۆیاندا دەردەچن.

+ چەند جۆرێک لە ئامرازی گوستنەوە لە وڵاتدا هەن کە بریتین لە : هێڵی ژێر زەمینی (کە خێراترینیانە، پاس، ترام ،شەمەنەفەری ناوشار،ترۆلی بوس( یانی پاسی کارەبایی) ، ئەوجا پاس و شەمەندەفەری نیوان شار وگونەکانیش هەن.لەوباوەڕەدا نیم گوندێک یا بژێڕێک  لەوڵاتدا هەبێت هێڵی گواستنەوەی بۆ نەڕوات.

+ وێرای ئەوەی وڵاتی هەنگاریا بەگشتی جوانەو خاوەنی سروشتێکی دڵڕفینەو گەشتیار  دەتوانێت کاتی خۆشی تێدا بەسەر بەرێت ،بە تیابەتی بۆدابستی پایتەخت ،هاوکات خاوەنی دەریاچەی بڵاتۆنە کە ١٢٠ کم لە بۆدابستەوە دوورەو ساڵانە لە مانگی مایەوە تا کۆتایی سەبتەمبەر  پتر لە ملیۆنیک گەشتیاری هەنگاری و بێگانە ڕووی تێدەکەن.

 

 

+ یەکێک لە داهاتە باشەکانی خەڵکی هەنگاریا شەرابە ،پانتاییەکی زۆری وڵات بە ترێ داپۆشراوەو ساڵانە بەرهەمێک باشی شەرابی هەیە و خەڵکێکی زۆر ژیانیان لەسەر ئەو کارەیە.

+  لە هەنگاریا تەقلیدیکی مێژینە هەیە ئەوەیش فەستڤاڵە (فەستیڤاڵی هونەری)،کە  لە ژێر جۆرەها  ناونیشاندا سازی دەکەن ، وەک فەستیڤاڵی شەراب، پەنیر، بەروبوومی کشتوکاڵی ، یەکتر ناسین ،گەلان ، و زۆر ناوی دیکە.ئەم فەستیڤاڵانە لەسەرەتای هاوینەوە تا کۆتایی هاوین لە زۆربەی دەڤەرەکانی هەنگاریا سازدەکرێن  ، وێرای گروپە هەڵپەڕکیو موزیکیەکانی خۆیان لەزۆر وڵاتی دیکەوە گروپی هونەری بەشداری دەکەن( تیپی هونەری میللی سلیمانیش ساڵی ٢٠١٢ بەشداریان لە سێ فەستیڤاڵدا کرد.

+بن شاخی گەلیرت پڕە لە ئەشکەوت ،لە ناوەڕاستی ئەنجاکانی سەدەی ڕابردوودا گەورەترینیان کرا بە خەستەخانەیەکی فریا گووزاری ،گەر جەنگی ئەتۆمی یا کیمیایی ڕووبدات خەڵک لەوێ خۆی حەشار بدات، جا وەک دەڵێن پتر لە ٥٠ هەزار خەڵک دەگرێت و پێوستی ساڵێکی  ژیانی تێدابووە بە دەرمانیشەوە. لە  دووهەزاردا  کرا بە خەستەخانەی نەخۆشی هەناسەدان و نەخۆشیەکانی سی.

+ دوا خاڵ زمانی مەجەریە کە زمانێکی تەواو سەربەخۆیەو لە هیچ زمانێکی دیکە ناچیت و هیچ هاوبەشییەک لە گڵ هیچ زامانێکی دروسێ یا دەوربەردا نیە .وە جگە لە زمان  لەهەموو ڕوویەکەوە نەتەوەیەکی تەواو جیاوزن و هیچ شتێک لە گەڵ نەتەوەکانی دیکە کۆیان ناکاتەوە.

 

 

 

سەرنج :ئەمە دووا بابەت بوو دەربارەی سەفەرەکەم.

 

 

 

 

 

ناردنی ئەم بابەتە بۆ تۆرەکۆمەڵایەتیەکان

ریزبەندی بابەت

0 بۆچوون تۆمارکراوە



تۆی بەریز دەتوانیت بۆچوونی خۆت لەسەر ئەم بابەتە دەرببڕیت بە پرکردنەوەی ئەم فۆرمە