هه‌ینی 28 كانونی یه‌كه‌م 2018

شێخ نورى نوێخواز ،و ڕەچەشکێنى شیعرى نوێى کوردى

بەروار : 28 كانونی یه‌كه‌م 2018
If you thought this page is useful to your friend, use this form to send.
Friend Email
Enter your message

 

موتەلیب سەعید

سەددەى بیستەم چەرخى ڕووداو ،وهەڵایسانى جەنگ ودەسوەردانى دەوڵەتە زلهێزەکان بەهێرشکردن،و زەوتکردنى مافى گەلان ودەستدرێژى کردن بۆسەرخاک و ژێرخانى کوردستان ،ئەو وڵاتەى لەمێژ بوو دووچاربوو بەچەوسانەوە وژێردەستى ،ساڵەکانى کۆتاهاتنى جەنگى جیهانى یەکەم عوسمانیەکان و حکومەتى ئەلمَانیا لەوجەنگەدا بەچۆکدا هاتن ،حکومەتى ئینگلیز وهاوپەیمانى دواى کۆتایهاتنى جەنگەکە زیاتر دەسکراوەتر بوون بۆهێرش بردن بۆ سەر ووڵاتانى عێراق ودەوروبەر ،کاریگەرییەکانى جەنگ و زۆر بوونى ڕووداوەکان هۆکاربوون بۆ سەرهەڵدانى بزوتنەوەى ناسیونالیستى کورد لە کوردستانى باشوور ، ڕاپەرینەکانى شێخ عوبەیدوڵڵاى نەهرى لە1880 لە رۆژهەڵاتى کوردستان ، بزوتنەوەى چەکدارى جەعفەرئاغاى شکاک وسمایل خانى سمکۆ هاندەرێک بوو لە هەڵایسانى بزوتنەوەیەکى نوێ لەباشوورى کوردستان بەرابەرایەتى شێخ مەحمودى حەفید لە1918 ،وەلێ خۆرێکخستن و بەرەنگاربوونى هێزەکانى شێخ مەحموود بەرامبەر ئینگلیز جیاواز لەئەرکە نەتەوەییەکەى تێگەیشتن لە سیاسەت و ستراتیجى ئینگلیز خوێندنەوە وتێروانینى جیاوازى هەیە ،سەرهەڵدانى شۆرش و بیرکردنەوە لە بەرەنگاربوونەوەى ئینگلیز وێراى دروست بوونى ئەو بۆشاییە سیاسی وکۆمەڵایەتى وئابوورییە دواى جەنگەکە هاتەکایەوە تەنها چارەسە رنیە بۆ بەرگریکردن وبەدەستهێنانى مافەکانى کورد بەڵکو رۆڵ وپێگەى رۆشنبیران وئەدیبان پێویستییەکى مێژوویى ئەو هەلومەرجەیە بەرێگەى بڵاوکردنەوەى هوشیارى
لەو قۆناغە دژوارەدا کەکۆمەڵى کورد بەگشتى وکوردستانى باشوور بەتایبەتى دووچارە بە چەندین گیروگرفتى سیاسى ،کۆمەڵایەتى ،ئابوورى ،وێراى پاشکەوتوویى زمان ونەبوونى زمانی خوێندن و نووسین ونەدارى کۆمەڵى کورد وگرفتاربوون بەئافاتە کشتوکاڵییەکان ،نەخوێندەوارى،ونەخۆشى ،ئەم بارە مەترسیدارە خەڵکى ئەم ووڵاتەى خستبووە چارەنووسێکى مەترسیدارەوە .
دەیەى بیستەکان زمان وئەدەبى بێگانە کاریگەرییەکى زۆرى لەسەر هەست وبیرى خوێندەوارەکانى ئەو سەردەمەکردبوو ،بەتایبەتى زمانى تورکى ،فارسى ،عەرەبى ، لەبەرئەوەى رۆژنامەو یان کەناڵێک نەبوو تاکو رۆشنبیران وسیاسەتمەدارانى کورد بتوانن پەیامەکانى خۆیان تیا بڵاوبکەنەوە .
لەناو ئەم بزوتنەوەیەدا دەستەیەک لەرۆشنبیرو خوێندەوار تینوو سەوداسەرى ئازادى و
سەربەخۆیى کوردستان خەم وخواست وخەونیان هەوڵدانە بۆ رزگارى کورد وەدەرنانى بێگانە
مونەوەرانى ئەم دەستەیە شێخ نورى شێخ ساڵح ،عەبدوڵا گۆران ،ڕەشید نەجیب ،عەبدولرەحمان بەگى نفوس …هتد .
لەناو ئەو هونەرە بەرزانەدا لاوێک شەیدا بە خاک و زمان وئەدەبى کورد هەڵوەدا بە بیرى نوێ هاتە کایەى ژیانەوە ، شێخ نورى شێخ ساڵح شاعیر و رۆژنامەوان یەکێکە لەو پیاوە رۆشنبیرانەى کاروانى شیعرى نوێى کوردى ، بەیەکێک لەو مونەوەرانەدا دەنرێت کەرێبازى ئەدەبى کلاسیکى تێپەراند .

 

شێخ نورى رۆڵى لە رۆژنامەوانی کوردى
شێخ نورى شێخ ساڵح لەگەڵ ئەوەى نوسەرو رۆژنامەوانێکى بەتوانا بووە لەهەمانکاتدا زانیارییەکى باشى لەزمانى تورکى ،فارسى ،هەبووە ئەویش بەفێربوون وسۆراخ کردنى زمان ،وکاریگەربوون بە ئەدەبى بێگانە و خوێندنەوەى بەرهەمەکانى نوسەرانى تورک وەک تۆفیق فیکرەت و جەناب شیهابودین ،وێراى خەم وهەوڵ وتێکوشانەکانى بۆ بەهێز کردنى بیرو بۆچوونە ڕۆژنامەوانیەکەى بەشێک لە ووتارەکانى بەزمانى فارسى لەهەندى َ رۆژنامەکاندا بڵاو دەکردەوە .
ماوەى کارى رۆژنامەوانى شێخ نورى لە1920 دەست پێ دەکات ، رۆژنامەى پێشکەوتن لە29 ئەپرڵى 1920_27 جولاى 1922، سەرەتاى دەرکەوتنى مامۆستا نورى دەگەرێتەوە بۆ رۆژنامەى پێشکەوتن .ئەم رۆژنامەیە زمانحاڵى حکومەتى ئینگلیزو میجەر سۆن بوو ،سۆن نوێنەرى ئینگلیز بوو لەسلێمانى .
قۆناغى دووەم ڕۆژنامەى بانگى کوردستان لە1922_1926 ئەم رۆژنامەیە بەدووەم بڵاو کراوە دادەنرێت لەمێژووى سلێمانى دا ،لەوئەزموونەدا شێخ نورى بەزمانى فارسى بابەتى رۆژنامەوانى بڵاوکردەوە .
ئەزموونێکى ترى شێخ نورى رۆژنامەى رۆژى کوردستان ، لە15 ى تشرینى یەکەمى 1922_ 3مارتى 1923 ،رۆژى کوردستان زمانحاڵى حکومەتەکەى شێخ مەحموود بووە وەختایەک شێخى حەفید لەهندستان گەراوەتەوە بیرى ناسیونالیستى لەبرەو گروتیندابوو، شێخ نورى لەئەزموونێکى قاڵبودا بەفەرمانى مەلیک دەکرێتە خاوەن ئیمتیاز وسەرنووسەرى رۆژنامەى رۆژى کوردستان .
قۆناغى چوارەم 18 ى ئابى 1924 _14ى کانوونى دووەمى 1926 ،قۆناغى پێنجەم رۆژنامەى ژیان ،یەکەم ژمارەى لە 21کانوونى دووەمى 1926 دەرچووە ،ژیان غەزەتەیەکى سیاسى ،ئەدەبى ،کۆمەڵایەتى بوو هەفتەى جارێک لەسلێمانى دەرچووە .

زانین و بیرى پێشکەوتنخوازى شێخ نورى
لەکاتێکدا کوردستانى باشوور خوێندەوارى لەئاست و رێژەیەکى زۆر کەم دابووە ئەو خوێندەوارانەش کە هەبووە ئەوانە بوون کەلەحوجرەى مزگەوت وخانەقاکانەوە فێرى خوێندنى زانستى ئاینى و نووسین بوون .دواتر بەگەڕان و سەوداى فێربوونى زمان و تێگەیشتن لەئەدەبى نەتەوەکانى دونیا هەوڵیان دا بیرو بۆ چوون وزانیاریەکان برەو پێ بدەن ،ئەوکات خوێندەوارانى کورد نوخبەیەک بوو ، ئەونوخبەیەش دەستەیەکى چاوکراوە وبە هەڵوێست بوون ،مامۆستانورى شێخ ساڵح یەکێکە لەو روناکبیرە نیشتمان پەروەرانەى کورد بەچوست و چالاکەوە تێکەڵ بەبیرى نیشتمان پەروەرى ونەتەوەیى بوو .

رۆڵى شێخ نورى لەهوشیارکردنەوەى تاکى کورد
شێخ نورى باش لەوەتێگەیشتبوو کەوڵات ونەتەوەکەى لەچ بارودۆخێکى ناهەمواردایە لایەک پیلانى داگیرکارى ،لایەک نەخوێندەوارى ،ناهوشیارى وکێشە کۆمەڵایەتیەکان بوونەتە بارگرانییەى زۆر بەسەر شانى خەڵکەکەوە ،مامۆستانورى بارى دواکەوتووى کۆمەڵى کورد بەووریا ییەوە شەنو کەوکردووە پەیامی هۆشدارانە ئاڕاستەى گەنجانى کورد دەکات هانیان دەدات بۆ فێربوونى زانست و دەڵێت تەنیا بەخوێندن و زانست نیشتمان پارێز راودەبێ .

سبحەینێ ئەم تەجدودە بۆتویە ئەى شەباب
بۆ تۆیە ئەى ئومێدى وەتەن ،خادمى حەیات
ئەى ئافتابى فەجرى ئەمەل ،مایەى نەجات
ئەى نەورەسەکانى وەتەن ،وەقتى غیرتە
تەحسیل وعیلم ومەعریفە مایە شەرەف
سبەینى ئەم خاکى وەتەنە لات ئەمانەتە
حورمەتى وەتەن ،شەرەفى هەموو بۆ تۆیە ئەى شەباب
ئەم تێکستە هۆنراوەیە ئەگەرچى ووشەو دەستەواژەى عەرەبى زۆرە زمانى عەرەبى زاڵە بەسەریا بەڵام لەناوەڕۆکدا پەیامێکى زانستخوازانە وهوشیارى پر ئومێدى بەگەنجى کورد هەڵگرتووە کەلەئاییندەدا ئێوە دەتوانن بە خوێندن ئەم خاکە کە ئەمانەتە لاتان بیپارێزن چونکە نیشتمان هەموو شتێکە .

چەردەیەک لە ژیان وئەزموونى شێخ نورى شێخ ساڵح
شاعیرى نوێخوازو رێبازى شیعرى کوردى شێخ نورى کورى شێخ ساڵح شێخ غەنییە ساڵى 1896لەگەڕەکى دەرگەزێنى شارى سلێمانى هاتوتە دونیاوە ،سەرەتالەحوجرە لاى مەلاکانى ئەو سەردەمە خوێندووە دواى تەواوکردنى سەرەتایى ،ساڵێک لەرۆشدیەى سەربازى خوێندوێتى زمانى تورکى ،عەرەبى ،فارسى ، زانیوە ،شێخ نورى یەکێکە لەو شاعیرە ناسراوانەى لەگەڵ ڕەشید نەجیب ،وعەبدولرەحمان بەگى نفوس ،وعەبدوڵڵا گۆران ى شاعیر ڕۆڵیکى کارایان گێراوە لە دامەزراندنى رێچکەیەکى نوێ لەشیعرى کوردى و تێپەربوونى شێوازى کۆنى کلاسیک ،بەڵام دواتر گۆران بۆتە سەرمەشقى ئەو دەستەیەتوانى زمانى ڕەوان لە هۆ نراوەکانیدا ڕەنگ بداتەوە .
شێخ نورى لەبوارى رۆژنامەوانیشدا رۆڵێکى دیارى هەبووە لەسەردەمى حوکمدارى شێخ مەحموودى حەفید بەتایبەتى لەهەردوو رۆژنامەى (بانگى کوردستان ، ڕۆژى کوردستان ،لەبوارى ئەدەبدا هۆنراوەکانى ڕەنگدانەوەى ئەقڵێکى مەزن و بیرى پێشکەوتنخواز بووە پەیامى مامۆستانورى بۆ کۆمەڵگەى دەنگێکى مرۆڤانە و تینویى ئازادى و سەرفرازى نەتەوەکەى یەکێک لەئامانجەکانى بووە .
یەکەم دیوانى شێخ نورى لەساڵى 1958چاپ کراوە ، وێراى ئەوەى لەبوارى سیاسى و کومەڵایەتیدا جێدەستى دیاربووە لەبوارى ئیدارە شدا پیاوێکى تێکوشەرو خاوەن ئەزموون بووە .
شاعیر دژى سیاسەتى ئینگلیزو ڕقى لەنۆکەرایەتى وستەمکارى بووە ،لە20ى کانونى یەکەمى 1958کۆچى دوایى کردووە لەگردى سەیوانى سلێمانى بەخاک سپێردراوە .

سەرچاوە /گۆڤارى رۆڤار ،ژمارە 88، دەزگاى چاپ وپەخشى سەردەم

ناردنی ئەم بابەتە بۆ تۆرەکۆمەڵایەتیەکان

ریزبەندی بابەت

0 بۆچوون تۆمارکراوە



تۆی بەریز دەتوانیت بۆچوونی خۆت لەسەر ئەم بابەتە دەرببڕیت بە پرکردنەوەی ئەم فۆرمە