Oops! It appears that you have disabled your Javascript. In order for you to see this page as it is meant to appear, we ask that you please re-enable your Javascript!
سێ شه‌ممه‌ 7 ئایار 2019

پشکێک بچوک لە یادگارییەکانی ئەنفالی چوار

بەروار : 07 ئایار 2019
If you thought this page is useful to your friend, use this form to send.
Friend Email
Enter your message

 

عەلی مەحموود محەمەد

کیمیابارانکردنی گوندی گۆپتەپە لە بەرواری  3-5-1988 ،  سەرەتا و دەستپێکی  ئۆپەراسیۆنی ئەنفالی چوار بوو لە پرۆسەی بەدناوی ئەنفال ، ئەو ئەنفالەی دەیان  هەزار  هاووڵاتی کوردی لەگەڵ خۆیدا  بۆ مەرگ برد و ڕاپێچی مەرگەسات کرد، مەرگەساتێکی وا زیندووەکانیش ئاه بۆ ژێر بیابانەکان دەخوازن، ئەو ئۆپەراسیۆنەی تەنها یەکێک بوو لە کۆی 8 ئۆپەراسیۆنی دی ، سەدان گوندی لە دوای خۆیەوە بە ڕوخاوی لە پێدەشتە نەبڕاوەکانی کەرکووک و هەولێرو هەڵەتەکانی کۆیەو قەڵاسێوکەو کێوو  و دۆڵەکانی چەمی ڕێزان و  بنارە سەختەکانی دوکان و خەلەکان و نزمانی و پێ دەشتاییەکانی شوان و بناری قەرەچوغ  بەجێ هێشت ، چەپەکترین گوندی ئەم کوردستانە لێی  ڕزگاری نەبوو ، جێدەستی سوپای ئەنفال بە بست بە بستی ناوچەکەوە دیاربوو، ئەنفال ئەوەندە دڕندانە بوو  مەرگی ناشرین کرد، فاشیەتی شەرمەزارکرد، لمۆزی شۆفەڵەکانی گەیشتووە بە هەر کوێیەک،  لە دوای خۆیەوە وێرانی کردووە و مەرگستان و کەلاوەی بەجێهێشتووە، سوپای ئەنفال لە جیاتی شارستانییەت و ئاوەدانی کاولکارییان هێنا ، ئەو گوندانەی شارستانیەت لێیانەوە سەری هەڵدا ، کۆنترین گوندی جیهان بوون ، بە درێژایی ماوەی  هەزاران ساڵ ئاوەدان بوون ، هۆلاکۆ وێرانیانی نەکرد، کەچی ئەنفال هەموویانی خاپوور کرد ( چەرموو – چەم ڕێزان ،  دوو ناوی ناسراوی جیهانین بۆ ئاوەدانی و شارستانییەت و قۆناغی  کشتوکاڵ ، کەوتوونەتە ئەم دەڤەرەوە ) .
سنووری ئەنفالی چوار  لە بناری دوکانەوە دەستی پێکرد ، تاکو لێوار و  کەنارەکانی  کەرکووک و هەولێر بە درێژایی ئەمبەر و ئەوبەری  زێی بچووک شۆڕبوەوە  بۆ ڕۆخی پردێ ، لەوێوە بۆ کلکەی قەرەچووغ ، لە بەشی باکووری چەمچەماڵەوە بۆ دەم زێی بچووک ، ئەو زێیەی بە درێژایی مێژوو ، ئەمبەرو ئەوبەری ئاوەدان بووە ، لەگەڵ خۆیدا سنووری نێوان هەردوو پارێزگای کەرکووک و هەولێری بەش دەکرد .
ئەنفالی چوار  سنووری چەندین شاروشارۆچکەی گرتەوە ( چەمچەماڵ ، تەکیە ، قەرەهەنجیر ، ئاغجەلەر ، کۆتەڵ ، تەقتەق ، قوشتەپە ، کۆیە ، دێگەڵە ، پردێ ، شوان ، دوکان ، خەلەکان  ، مەخموور  …  ) ،  لەو سنوورە پان بەرینە لەم ماوەی چەند ڕۆژێکدا، شوێنەواری شارستانییەت و ژیانی هەزاران ساڵەی مرۆڤایەتی بە تەواوی  سڕایەوە، هەر لەو گوندانەوە شارستانییەت سەری هەڵدا ، مرۆڤایەتی گەشەیکرد ، دوای هەزاران ساڵ ئاوەدانی و خزمەتکردن بە مرۆڤایەتی ، داهێنان و پێشکەوتن، کران بە وێرانە و کەلاوە، کۆنترین گوندەکانی جیهان هەمو تەخت کران، لە ناو لادێ ڕوخاوەکان شوێنەواری مەرگ دەبینرا ، هێشتا بۆنی گەوەڕو مەڕو ماڵات و جیقنەی مریشکەکان دەهات، جار جارەش پەلەوەر و گیاندارێکی تەریک کەوتوو ، جگە لە دار تەلی شۆڕەوە بووی  کارەبا،  چەم و ڕەزی چۆڵ ،  داری سوتاو و لادێی ڕوخاو،  خۆڵومێشی سوتان و بۆگەنی ئاژەڵ  و پەلەوەری مردارەوە بوو   هیچی دیکە بە جێ نەما ، مرۆڤ و ئاژەڵ ، مێرولە و باڵندە ، دار و درەخت هەموو بە پێی بڕیاری 4008 بەعس، جاڕنامەی  مەرگیان بۆ درا، ئەو رۆژانەی لەناو ئەو تارمایانە ژیانمان بەڕێکرد لە بۆنی مەرگدا گێژ  ببوین، بۆیە کارکردن بۆ ئەنفال کارکردن لەسەر ئێسک و پروسک  نییە، کارکردنە بۆ ئەوەی تارماییەکانی مەرگ جارێکی دیکە نەبینینەوە.
ڕۆژی سێشەممە بەرواری  3-5ی ساڵی1988،  ئەو ڕۆژەی خەڵکی گۆپتەپە و دەڤەرەکە،  سەرباری هاتنی هەواڵەکانی هێرش بۆ سەر ناوچەکەیان ، سەرباری لێبوردنێکی ڕانەگەیەنراو بۆ خەڵکی ئەو ناوچانەی شاڵاوی ئەنفال پێیان نەگەیشتبوو ” بەڵگەنامەکە لە خوارەوەیە ” ،  جگە لە ژیان و ئاسایش ، بیریان لە هیچی دیکە ناکردەوە، ئەوان لە زووەکەوە قاڵبووی پەنجە نەرمکردن بوون لەگەڵ کارەساتەکان ، ڕاهاتبوون لەگەڵ مەرگە بە کۆمەڵەکان، قاڵبووی ناو ئازارەکانی ژیان و بەرەنگاربونەوە  بوون، سەرباری هەواڵە ناخۆشەکان وەلێ  ئاسۆی ژیان هێشتا لای دانیشتوانی گۆپتەپە و دەڤەرەکە  مابوو بە قەتماغەی مەرگەوە، بهارەکەی تەڕ و پڕ و خۆش بوو وەک ئەمساڵ ، دەغڵ و دانی ناوچەکە تا چاو بڕ بکات سەوز دەچوەوە ، گۆپتەپە خاوەند خاکێکی کشت و کاڵی بەراو و زەوی دێمی بە پیت و بەرەکەتە ،  کێڵگەی بەرینی گەنم و جۆ، مەرەزەی سەوز ، گۆلی تەماتە و سەوزە، کێڵگەی لۆکەو گوڵە بەڕۆژە ، بامیە و شوتی ، ڕەزی هەنجیر و قەیسی و هەنار، سەوزایی گۆلە توتنەکان …  ئەو ناوەی نەخشاندبوو ، گوڵە گەنم و جۆ  و گوڵە بەڕۆژەکان سەریان نابوو بە سەری یەکەوە ،  لە سوجدەدا بوون بۆ تیشکی زێڕینی خۆرەتاو ، هەموو پێکڕا بە داماوییەوە  سەیری گۆپتەپەیان دەکرد ، وەشتێکی نەرم ، کزە بایەکی غەمگین مژدەی هاوینی پێ بوو، بە هێمنی هەڵیکردبوو، گولیلکە نیسان لە ناو ئەو دەریای سەوزاییەدا کەروێشکەیان دەکرد ، دەغڵ و دانی ئەو دەشتاییە بۆ ژیان سەمایان دەکرد ، کە چاوت بە شیوو دۆڵ و دارەکان دەکەوت ، هەستت بە سوکنایەتی لە ڕوحەوە  دەکرد، ڕۆژێکی  ساماڵ و خۆش ، لە قولایی ئاسمانیش پەڵە هەورێک بچوک نابینرا ، شینایی ئاسمان ئاوی لەچاو دادەهێنا ، نوزەی کزە بای وەشتە  هێواشەکە، نەرمە جۆلانێی بە دەغڵ و دانی ئەو دەڤەرە دەکرد،  لە دورەوە کەروێشکەی دەغڵ و دانەکە شادی دەزاندە قوڵایی دڵەوە، لێ دڵێک پەیتا پەیتا هەواڵی ناخۆشی بۆ دەهات و لە دورەوە گوێ بیستی  لێدانەکانی دەبووی، دڵەکانی ئەو رۆژانە ئارامییان لە دەست دابوو،  گڤەی ئەو شنە بایەیەی بۆنی ڕوبار و باخەکانی لەگەڵ خۆیدا بۆ هەناو  دەهێنا.
خۆرەتاوی ئەو ئێوارانە  تیشکی زێڕینی بەسەر دۆڵ و شیوو هەڵەت و تەختاییەکانی قەڵاسێوکەو شێخ بزێنیدا بە یەکسانی دەبەخشییەوە، روباریش بە گەورەیی خۆی بەردرابوەوە،  تریسکەی تیشک دانەوەی تەنەکەی سەر شان کچان ،  لەگەڵ بریقەو باقی جلە ڕەنگاوڕەنگەکانیان لە دورەوە دەبینراو تریسکەی زێڕینی دەدایەوە، جوانییان لە گولیلکە نیسانی بنار تەپۆلکەکان دەسەندەوە .
خەڵکی دەڤەرەکە چەندین ڕۆژ بوو لە دڵە ڕاوکێیەکی داچەڵەکێنەردا دەژیان ، هەواڵ لە دوای هەوالیان پێ دەگەیشت ، پەیام لە دوای پەیام لە شارەکانەوە  دەهات  و بروسکە ئاسا خۆی دەکرد بە ناوچەکەدا ، بە خێرایی بە شاخ و هەڵەتەکاندا گوزەری دەکرد و خۆی دەکرد بە ماڵاندا، هەمووی باسیان لە نزیکبوونەوەی هێرش دەکرد بۆ سەر ناوچەکەیان ، هەمووو هەواڵی مەرگ و ماڵوێرانی بوون، خەڵکەکە  نیگەران بوون لە چارەنووسی نادیاری خۆیان ، پەیتا پەیتا لە شارەکانەوە  لە کەس و کاریانەوە نامەو ڕاسپاردەیان  پێ دەگەییشت  بۆ ئەوەی  خۆیان ڕزگار بکەن، وەلێ  ڕێگاکانی دەربازبوون  هەموو گیرابوون ، دەروازەکانی ژیان  پێوە درابوون ، هیچ ڕێگایەکی   ڕزگاربوون بۆ خەڵکەکە نەمابووەوە،  کۆمەڵێک بەرپرس کە زۆریان خەڵکی ناوچەکە نەبوون ، یاخود ماڵ و کەس و کاریان لە دەڤەرەکە نەمابوون و رزگار ببون،  تاکو لە هێرش بۆ سەر ناوچەکە لە دەستی بدەن ، ڕێگەیان لە خۆ ڕزگار کردنی خەڵکەکە دەگرت ، هیچ دەروازەیەکی  دەرچونیان  نەهێشتبوەوە بۆ جەماوەر، کەچی لە کاتی هێرشیشدا زەوی قوتیانی دا ، هەرە سومبلەکانی قەرەمانیەتییان لە بەردەم شاڵاوی هێرشەکان بە چۆکدا هاتن ، نەیان توانی یەک چرکە داکۆکی لەو شوێنانە بکەن   کە پرسگەی ڕێگە گرتن لە دەرچونیان بۆ جەماوەر  تیایدا  دانابوو  ، بەمەش هەزاران نیچیریان خستە بەردەست تاوانباران، نایان زانی ئەوەی دەیکەن تاوانێکی نێونەتەوەییەو بە تاوانی جەنگ بە ناوبانگە، بە بارمتە کردنی خەڵک بۆ رزگار کردنی خۆ، ئەوان وایان دەزانی  وا راهێنرابوون هەر کارێک بکەن ئازادن، لەبەر ئەوەی پێشمەرگەن یاسا نایانگرێتەوە  .
سەیرکەن و جوان سەرن جبدەن و بنواڕن ، بزانن چۆن بەڕێز مەلاشاخی ئازایانە  باسی ئەم ڕاستییەمان بۆ  دەکات :  (سەرلەبەیانی رۆژی 3-5-1988 لەسەر داوای (مامۆستا باپیر)لە بینایەی قوتابخانەکەی گوندی (پەڵکانە) لە ماڵی (وەستا سابیر)کۆبونەوەیەکمان ئەنجامدا، بە مەبەستی شیکردنەوەی بارودۆخ و مەسەلەی خۆسازدان و بەرنامە داڕشتن بۆ بەرپەرچدانەوەی هەر هێرشێکی چاوەڕوانکراو بۆ سەر سنوورەکان.
لەو کۆبونەوەیە  دا…ڕەخنەی ئەوە لە بەندە گیرا….چۆن سەربەخۆ مۆڵەتی هەندێ خێزانم داوە کۆچ بکەن بۆ ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی ڕژێم!؟)* *ئەنفالی خاڵخاڵان   مەلا شاخی  چاپی یەکەم 2001 .
دیارە ئەوە تەنها نموونەیەکە لە ناو دەیان نموونەی دی ، لەمبەر و ئەوبەری زێ ، بەرپرسان ڕێگریان لە خۆ دەربازکردنی خەڵک گرت ، سنوورەکانی دەربازبونیان  لەبەردەم ڕزگاربوونی خەڵک داخست  .
لەو لاوە لایەنێکی دیکە بە پێچەوانەی لایەنەکەی مەلا شاخییەوە کە ینک  ە ، پارتییەکان   هەموو ورەیەکیان لەدەست دابوو ، بانگەوازی  خۆ قوتار کردن و بێ ئومێدی بەرگریی کردن  و کۆتایی خەباتی چەکدارییان دەدا بە گوێی خەڵکەکەیا، ئێستاش خاوەندی سەروەرییەکانی خەباتی چەکدارین !! ، وەک چۆن ئەوانەی رێگرییان کرد لە دەرباز بوونی خەڵک بونەتە خاوەند کەسوکاری قوربانیان.
” لە ڕۆژانی پێش ئەنفالی چوارەمدا ئەو پێشمەرگانەی لە خوار شکابوون هاتبوونە گۆمەشین و خۆیان کۆدەکردەوە ، کوڕێکی هەرزەکاری خەڵکی گۆمەشین ، کە لەو دەمەدا تەمەنی سیانزە ساڵ بوو ، مەزەندەی (200-300) پێشمەرگەی دەکرد کە لە سەرەتای مایسدا لەو ناوەدا بوون ، ڕۆژێک دوای هێرشە کیمیاوییەکەی گۆپتەپە بڕیاریان دابوو بڕۆن بۆ ئێران و تراکتۆری گوندنشینەکانیان گرتبوو بۆ گواستنەوە ، خەڵکی گۆمەشین دەستەو دامێنیان بوون زۆریان لێ پاڕانەوە واز لە خەڵکەکە بێنن و تاقە هۆکاری دەربازبوونیان لە دەست نەکەنەوە ، بەڵام پێشمەرگە گوێیان پێ نەدان ، بە هەرحاڵ دەمەوبەیان تراکتۆرەکان بە بەتاڵی لەگەڵ شۆفێرەکانیان گەڕانەوە و خەڵکی کەوتنە ڕاکردن بەرەو لای کۆیە _  جینۆساید لە عێراقدا ، پەلاماری ئەنفال بۆ سەر کورد ، وەرگێڕانی سیامەند موفتی زادە ، سلێمانی  ل323 ساڵی 1999) .
لە هەموو ساڵە نەهامەتییەکانی کورد لە سەر زەوی ، بە پێچەوانەوە ئاسمان بەزەیی بارانی خۆی بەسەر خاکدا دەبارێنێت، ئەو ساڵەش بەهەمان شێوەی ساڵە سەرە خۆرەکانی دیکە ، خاک تێرەو قوڵپی ڕشانەوەی ئاوی باران دەدات . بەڵام خۆشی ساڵی هات  بەو خەڵکە چی ! ، ئەوان چارەنووسی خۆیان ، لە ئاوێنەی چارەنووسی خەڵکی ناوچەکانی گەرمیان و قەرەداغ دەبینییەوە ، ئەو سەروەت و سامانەی بە ڕەنجی چەندین  نەوە کۆیان کردبوەوە ،  ئەو چرکە ساتە باری گران بوو بۆیان ، نایان  زانی چی لێبکەن ، هیچ ئومێدێک  بە ژیان لای خەڵکی  ئەو ناوچەیە نەمابوو  ، ژیان زۆر ناشرین ببوو ، مەرگ خەریک بوو وردە وردە لە دڵی خەڵکەکەدا شیرین دەبوو.
چومە ماڵێک پیرێژن تاقە بەرانەکەی بۆمان  سەربڕی بوو ، وتم  نەنە بۆ ؟؟ ، لە وەڵامدا وتی : ڕسقی منی تێدا نەماوە ، کوڕم دەزانی کە سەریی دەبڕم وەک ئەوە وایە چەقۆ لە ملی خۆم بنێم ؟؟؟ ، بەڵام ئێوە نەیخۆن جاشە خوێڕیەکان تاڵانی دەکەن ، گۆشت قابیل بە هەڵۆیە، عافیەتتان بێت کوڕم ، نۆشی گیانی بکەن “بۆ سبەی خوێڕییەکان ” جاشەکان ”  گرتیان و کردیان بە دیاری “،  مام ئەحمەدیش  لە سەر تەپکی هەورازێک ڕاکشابوو ، ئاخی ژیان لە هەناویان کڵپی دەدا ،  بە دیار گەنمەکەیەوە بە کوڵ دەگریا ، فرمێسکی خۆی دەخواتەوە و نەرمە گرییانەکە دەکات بە  هەنسک ، هەنسکەکەشی بە قوڕگ قوت دەداتەوە  و دەیکرد بە ورە و دەیشاردەوە ،  لە گەڵ هەنسکی گریاندا  بە نەرمی گەمەی بە سەمای ئەو گەنمە دەکرد ، کە  لە بەردەستی کەروێشکە سەمای دەکرد ، هیچ ئومێدێکی پێ نەمابوو ، دەتگووت گیسکێکی ماڵییە ، لەبەر خۆشەویستی خاوەنەکەی  هارو هاجییەکەی قووت داوە، گەنمەکە بە پێچەوانەی خاوەندەکەی ڕۆژ بە ڕۆژ باڵای دەکردو  دەچوو بە ئاسمانا و قەڵەو دەبوو ، نایوزانی وێشومەی ئەنفال چەندە ترسناکە، بەڵام خاوەندەکەی چرکە بە چرکە لە لاوازی دەدا ، ڕووی کردە ئاسمان و هەناسەیەکی قوڵی بۆ هەڵکێشاو بە نەرمییەکی پڕ لە ئازارەوە  گووتی : (دەبێت کێ بتخوات؟؟؟)، کەمێک ئاوی خواردەوە ، تنۆک تنۆک بە لێویا هاتە خوارەوە، لە لچی سەرەوە نەرم نەرم دەرژایە سەر لچی خوارەوەی،  ، پاشان گۆچانەکەی تاو دایەوە بەرەو ناو ئاوایی کردەوە ، بە دڵساردییەوە ئەو جێگەیەی بەجێهێشت ،لە دڵی خۆیدا بیری لە ژیانی خۆ شاردنەوەو ئاوارەیی و گەڕیدەیی پاش کارەساتەکەو لە دەستدانی ئازیزانی دەکردەوە ، گەورەترین کارەساتی ژیان ئەوەیە ، لە چرکە ساتێک ،  جڵەوی ژیان لە دەستی خۆتدا نەمێنێت ، دەیزانی پارەش بە کەڵکی ئەم ڕۆژە ڕەشە نایات ، بیری لەوە دەکردەوە ، چۆن کەڵەکێک بۆ پەڕینەوەی ماڵ و مناڵەکەی  لە زێکە دابین بکات ، هێشتا هەواڵی بەردانەوەی زێکەی پێنەگەیشتبوو ، لێ لە ترسی بەرپرسەکانی پارتی دەسەڵاتداری ناوچەکە بیرۆکەکەی خۆی قوت دەدایەوە،  ئیرەیی بە با ، بە پاساری ، بەهەموو شتێک  دەبرد کە ئازاد بوون ، وێنەی منداڵەکانی بەردەوام بەربینیان پێی دەگرت .
رۆژەکانی پێش ئەنفالی گۆپتەپە (چوار)ەو ، پاشماوەی خەڵک و پێشمەرگە رزگاربووەکان ناوچەی قەرەداغ و گەرمیان ، ئەوانەی ڕزگارییان بووە لە مەرگ ،  وا لە ناوچەکانی شوان و شێخ بزێنی و قەڵاسێوکەو رۆژهەڵاتی کۆیە ، لەم گوند بۆ ئەو گوند  دەخولێنەوە ، لە ناوەڕاستی مانگی چوارەوە ،  ووردە ووردە لە دەڤەری گەرمیان و قەراغەوە پەڕینەوە بۆ ناوچەکە، ئەوەی خۆی دەرچووە و سەری ساغە، کەس و کاری بزرە و ئەنفالکراوە،  وەلێ بەلایانەوە ئاسایی بوو هەموو لە چاوەڕوانی بەردانیاندا بوون، لەو ڕۆژگارە ئەوەی بیری لێێناکرایەوە، ئەو کەسانەی کە گرترابوون ئیتر نەیانبینینەوە ، هیچ کەس لەو سەروبەندە هەستی بە گەورەیی قەبارەی تاوانەکە ناکرد ، نە وشەی ئەنفال بە هەند وەر دەگرترا ، نە قەبارەی زیانەکانیش ژمارەیەکیان هەبوو ، کێ بیری لەوە دەکردەوە ئەو هەموو منداڵە شیرە خۆرەیە لە پێش گەورەکانەوە لە ناو حەوزی تێزابدا بتاوێنرێنەوە ، یان ببەخشرێن ، پیرەکان سەگ بیان خوات و پاکیزەکانیش لە بازاڕەکانی کۆیلەداریدا بفرۆشرێن ، کەس لە ئێمە لەو ڕۆژگارەدا ،  ئامان زانی و پەیمان پێی نابرد ،  بارستایی ئەو تاوانەی  کە ناوی ئەنفالی لێنرابوو  ئەوەندە  گەورە بێت ، دەنا وێنەیەکمان لێی دەگرت و دەنگێکمان زەبت دەکرد، لەو ڕۆژگارەدا ئەنفال هەمووی چەند هەفتەیەک بوو ئاشنایەتیمان لەگەڵ ناوە کوردەوارییەکەی  پەیدا کردبوو، تازە کامل  ساجت بە بەری کورددا بڕیبووی  .
ئەو پاش نیوەڕۆیە لەگەڵ هاوڕێیەکمدا بەناوی   (( ماجیدی کەریم خەیات حەساری) )) ،  کە   سەربازی هەڵاتو بوو لە ماڵی خوشکەکەی لە گوندی جەلەمۆرد دەژیا، پێکەوە پیاسەمان دەکرد، یادگاری  ڕۆژە خۆشەکانی قوتابخانەو  منداڵی  و حەسیرەکەو ئیمام قاسممان  بۆ یەکتر دەگێڕایەوە، باسی تەزبێحەکەی واجیدە فەنی و تێکۆشانی باوکە تێکۆشەرە شیوعییە  قیادە مەرکەزییەکەیمان دەکرد ،  پاش عەسرانێکی خۆش ، ئاسمان پەڵە هەور  بە دەم و چاویەوە دیار نەبوو ، خەڵکەکە چاوەڕوانی بانگی ئێوارەیان دەکرد ، تاکو لەو ڕەمەزانە ڕۆژووەکە فریایان بکەوێت و لە دەردو مەرگەساتە ڕزگاریان بکات ، لە ڕۆژی سەختیدا ئاساییە سرووتی ئاینی زیاتر زاڵ دەبێت بەسەر بیر و هۆشی مرۆڤەکاندا ، لە ناکاو چەند کۆپتەرێک هاتنە سەر ئاسمانی ناوچەکە ، خولێکیان بەسەر  گۆپتەیا داو  بەخێرایی گەڕانەوە، پاش چەند دەقەیەک نزیک بە کاتژمێر 5،30 ئێوارە ستونێک دوکەڵی سپی لە ئاسمانی بەری عەسکەرەوە چوو بە ئاسمانا ، گوندی عەسکەر بۆ خۆی  لێمانەوە دیار نەبوو ، کەوتبووە پەناگەوە  ، دوای زانیمان 9 کەس لە گوندی عەسکەر ببون بە قوربانی ،
پاش کەێَک ،  6 فڕۆکە ( ئەوەی من لە دورەوە بینیم) هاتنە سەر ئاسمانی گۆپتەپە ، دوکەڵی قینی پەنگ خواردویان باراند بە سەریدا ، نەڕەی فڕۆکەکان زۆر گەورەتر بوو لە دەنگی بۆمبەکان ، دوکەڵێکی سپی ئاسمانی گۆپتەپەی لێڵ کردبوو ، پاشان دوکەڵەکە ووردە ووردە بەرەو ئاسمان هەڵکشا سواری سەری شینایی ئاسمانە ساماڵەکە بوو ، نە بریقەو باقی تەنەکەی ئاوی سەر شانی کیژانی  هێشت ، نە تیشکی زێڕینی خۆرەتاوی پاش ئێوارانی بەهار ما ،  گەردەلولی کیمیا بارانەکە لە بەر چاومە ، لە دورەوە  چێگاکەی بانگەوازی مەرگی بە کۆمەڵی  دەدا ،  ئەوەندە چڕ بوو ، لە قورساییدا  ئاوس ببوو ، سکی لە  زەوی نابوو، بە گرانیی  سەردەکەوت بۆ بان و دەچوو بە ئاسماندا،  باڵندەکان لە ناو دوکەڵی کیمیاییەکە مەلەیان دەکرد و بەردەبوونەوە ، دوکەڵەکە  بە هەر چوارلادا پەلی دەهاویشت و بە دوای مەرگدا دەگەڕا  تاکو بە یەکسانی  بەسەر خەڵکەکەدا دابەشی بکات ، سەری دەکرد بە هەموو کون و کەلەبەرێکی دەڤەرەکەدا ، هیچ جۆرە زیندەوەرێکی لە مەرگی خۆی  ڕزگار ناکرد (( مرۆڤ – ئاژەڵ- ڕووەک –  تەنانەت زەوی )) ، بە یەکسانی دوکەڵی مەرگەکەی دابەش دەکرد بەسەر هەموواندا ،  نایەویست کەس و هیچ شتێک  بێ بەری بکات لە مەرگەساتەکەی  ، شێخ و مسکێن ، هەژار و دەوڵەمەندی پێکەوە بەردەدایەوە  سەر زەوی ، ناو کێڵگە ، ڕوبارەکە  ، وێشومەی مەرگەکە  بە ناو کۆڵانەکان گۆپتەیەدا غلۆر بوەوە بۆ دەم زێیەکە ، تەنەکەی ئاوو کچۆڵەی تازە هەڵچوو ، دایک و  منداڵ   ،  کە  مەمکی دایکی  بە دەمییەوە بوو  پێکەوە  دەیانی دا  بە زەویدا، پشیلەو سەگ و کەر و کۆتر و مەڕ بزن…… هتد ، هیچیانی بێ بەری نەکرد لە کارەساتەکان خۆی ، هەموویانی لەگەڵ زەویدا چووتکرد   .
خەڵکێکی زۆر لەسەر کێڵگەو مەزراکانیان بە دەور یەکدا مردن ،  لە کاتێکدا  هەندێکیان خەریکی کشت و کاڵی بوون ، هەندێک کەسی دیکە  کەوتنە زێیەکەوە ، زێیەکە  زیادیکردبوو ، چ ئاوەکە لە دوکانەوە بە نەخشە بەردرابوەوە ، ڕژێم هەردەم لەکاتی هێرشەکانی بۆسەر ناوچەکە ، پێشتر ئاوەکەی بەردەدایەوە ، تاکو پێشمەرگەو خەڵکی دەڤەرەکە نەتوانن ئەمبەر و ئەوبەر بکەن بە کەڵەکە دارینەکان ، دواتر چەندین لاشە لە ڕوبارەکە دۆزرانەوە ،(( هەندێکیان دەم و چاویان ڕەش هەڵگەڕابوو بە دووکەڵ داپۆشرابوو ، ئەوانی تر ئاسایی بوون بەڵام ڕەق بووبوون ، من دایکێکم بینی مەمکی لە دەمی کۆرپەکەیدا بوو  و لەو دۆخەدا ڕەق بووبوو  – جینۆساید لە عێراقدا ، پەلاماری ئەنفال بۆ سەر کورد ، وەرگێڕانی سیامەند موفتی زادە ، سلێمانی  ل313 ساڵی 1999)) . لیستێکی ” 109 قوربانی کیمیاوی ، 264 ئەنفالکراو” ناوی وەک قوربانیانی گوندی گۆپتەپە پێشکەشکرا .
یەکەمجار لەبەردەم گەورەیی تاوانەکە لەرزیم ، بەڵام هیچم پێ ناکرا ،  ئەو خەڵکەی هەمان بەیانی  نمەکیانم کردبوو ، ئێستا وا لە دورەوە شایی مەرگیان  بە کۆمەڵ بە چاوەکانی خۆم دەبینم ، کتێبەکان کۆڵم هیچ چارەسەرێکیان پێ نەبوو بۆ ئەو مەرگەساتە گەورەیە ،  ڕستە  شۆڕشگیرانەکان لە ناو پەرتووکەکان لە ترس کیمیا بارانەکە جوڵەیان ناکرد،  مرۆڤایەتی و نێونەتەوەیی لەو چرکە ساتەدا هەمووی  بە فلسێک .
شەو لەم ئیزگەوە بۆ ئەوی دیکە، لە ڕۆژهەڵاتەوە بۆ ڕۆژئاوا ، بەدوای هەواڵی مەرگی ئەو زاروک و ژن و خەڵکەیا گەڕام کە بە چاوی خۆم بینیم ، هیچ ڕادوێیەک باسی ئەم هەواڵەیان نەکرد ، دەتگووت لە ئەستێرەیەکی دیکە ئەم مەرگەساتە ڕوی داوە،  هەموو باسیان لە پێک لێدانی بەرپرسانی چەپ و ڕاست ، شەڕە بەردی غەزەو پاریس ، دادگاییکردنی پۆلپۆت ، گەشەی بەرهەمی نەتەوەیی ، ڕیشی  خومەینی و ئوسامەیان دەکرد .
هێواش هێواش دوکەڵەکە بەرز بوەوە بۆ ئاسمان ،ئەوجا کەوتە کوشتنی تیشکی خۆرەتاوی بان گوندەکە، شینایی ئاسمان ، جریوەی باڵندە، هەموو  سەرتاپا پێکەوە  مەرگ بردیانییەوە، کاتێک تیشکی خۆرەتاوەکە خۆی دەدا بەبان پشت دوکەڵی کیمیاوییەکە  دەگەشایەوە ، کیمیاکە  ئاوس بوو بەو هەموو ڕوحەی هەڵییانی کێشابوو ، ڕوحی مرۆڤە باش و خراپەکان پێکەوە ، بە بان پشتی ژەهرەکەیا دەچوون بۆ جیهانێکی دیکە ،   ڕوحیانەتی هەژار و دەوڵەمەندەکان پێکەوە دەفڕین ، ئەوانەی لە هەموو ژیانیاندا کێشەیان لەگەڵ یەکدا هەبوو ، شێخ و مسکێن ، ئاغاو جوتیار ئەو رۆژە تەنها ئەو چرکە ساتە یەکسان بوون،  گۆپتەپەش بە دیار ئەو کارەساتە گەورەیەوە ،  هاتبووە گریان و بەچۆکدا هاتبوو  ، تنۆک تنۆک خوێنی لێ دەتکایەوە .
ئەم تاوانە لە گوندێکی وەک گۆپتەپە ،  زیاتر لە 300 هاوڵاتی شەهید و برینداری لێکەوتەوە ،  ڕۆژی دواتر بریندارەکانیش حەزیای ئەنفال بەرەو مەرگیانی هەڵکێشا ، بە دەم ترس و برینداری ڕۆژی پێشترەوە هێرشکرایە سەریان ، بەهۆی بریندارییانەوە نەیان توانی خۆیان ڕزگار بکەن ، ئاخر چۆن بتوانن ،  زیندووەکان هەموو گرتران نەک بریندارەکان ، بە تولە ڕێی بناری زێکەیا ویستیان خۆ ڕزگار بکەن ، بەڵام بە کۆمەڵ گرتران  ” بۆ ڕۆژی 4-5-1988 هێرشی زەمینی دەستی پێکرد ، گوندی گۆپتەپەی ڕوخاند و لاشەی کوژراوانی بۆردومانی ڕۆژی پێشتریشی بە شۆفەڵ خستە ناو گۆڕێکی بە کۆمەڵەوە ، لە ترسی ئەوەی نەوەک زیان بە تەندروستی پیاوانی ڕژێم بگەیەنێ “(( ئەنفال – کارەسات ، ئەنجام و ڕەهەندەکانی ، یوسف دزەیی ، چاپی یەکەم 2001 ، چاپخانەی موکریان- ل119)) .
بۆ سبەی ڕۆژ زوو لە خەو هەڵستاین ، هێشتا تاریکایی بۆلێڵی بەیان  باڵی بەسەر گوندی جەلەمۆرددا کێشابوو ، خۆمان بۆ چارەنووسێکی نادیار ئامادە کرد ، بابۆڵەیەک گەورەم پێچایەوەو دانەیەکیشم کردە گیرفانم ، چنگێک خوێشم لە لایلۆنێک ئاڵاند کردەمە تورگەکەی کۆڵمەوە، کە بە پەڕۆ لە جیاتی کۆڵە پشتی دروستم کردبوو بۆ کتێب و دەفتەرەکانم ،  چومە دیار ماجیدی هاوڕێم کە شەو پێکەوە خەوتبووین ، نەرمە ماچێکی ناوچەوانیم  کردو بۆ دواجار بەجێم هێشت ، لەو کاتەدا  وام دەزانی چارەنووسی من لە  مەترسیدایە ، کەچی ئەوی بێ تاوان بووە قۆچی قوربانی ، خۆشەویستیم بۆ ئەو تاکو ئێستاش لەو چرکە ساتەی ئەو دەمەدا  دەژێت .

لەو بۆ لێڵی بەیانیانە سەربەستە درێژ دوای خۆی گەیاندە هاندەران لەناو جەلەمۆرد  هاواری دەکرد ” شیوعییەکان ترسنۆکن  هیچ  نیە هێرش نییە ، دواتر بۆ هەتا هەتایە لەو چرکە ساتەوە ئیتر ببڕای ببڕ  نەبینرایەوە ” ئەمەش  پاش ئەوەی مامۆستا عەلی زەنگەنەو ئەوان ویستیان بپەڕێنەوە بۆ دەشتی هەولێر رێگا گیرابوو گەڕانەوە بۆ لامان.

ئێمە قارەمانانی پێشتر،  هەموو تێمان قوچان، ئەوانەی  دەسەڵاتدار و فیرعەونی دەڤەرەکە بوون، بە ئەندازەی ئێمەش بەرگەیان نەگرت، لەگەڵ دەرکەوتنی یەکەم پرشنگی بەیانی لە گوندەوە  بە دوای یەکدا دەرچووین ،  ئاسۆ هێشتا سوور بوو ، پاشان هەتاو لە بان گۆپتەپەوە دەرکەوت ، بە دوای ئێمەشدا خەڵکەکەش مقۆ مقۆیان تێکەوت ،  لە بەر چاومە پیریژنێێکی 80 ساڵانە  ، سیمای غەمگینی بە دەموچاوییەوە دەبینرا و هاواری دەکرد : حەرەس قەومی دێت خۆتان ڕزگار بکەن ، غەدارن  . سەر دەبڕن ، زمان لە بن دەردێنن ،  دامانی کراسەکەی  لەبەر پێی دەخشا ، مەنجەڵە کوڵێک بە دەستێکییەوە و کترییەک چای  بە دەستەکەی دیکەیەوە  بوو ، دەیەویست لە تاڵانی جاشەکان ڕزگارییان بکات ، دەیانی دیکە بەهەمان شێوە بەو سەحەرە دەبینران ، جوڵەی ئەو پیر و منداڵانە کە  لە چاو تەمەنیانا زۆر چوست و چالاک بوون ،  هەموو ماڵەکانیان بەجێهێشت ، جگە لە جاشەکان دزی دیکە نەمابوو ،  منداڵ بە دەم کروزەی گرییانەوە بە دەست دایکیەوە هاواری دەکرد ، فریای هەنگاوەکانی دایک و باوکیان ناکەوتن، چاوی هێشتا بە  خەوی خۆشی بەیانیانی بەهارەوە بوو ، بە پێی پەتی بەدەم گریانەوە  و بە توندی بە دوای دایک و باوکیانا  ڕادەکێشران ، خۆیان گران کردبوو نایان ویست گوندەکەیان بەجێ بهێڵن ، ژنانی چارشێوە لەسەری کۆڵ لە پشت و چارۆگە لە ملی پڕ لە خۆراک ، منداڵانی نیمچەش بە نەرمە غار بە دوای دایک و باوکیانەوە ڕێیان  دەکرد ، هەندێکیان تورەگە پڕ لە خۆراک و مەتارە ئاو بە دەستیانەوە بوو، پیاوەکانیش هەریەکەیان کۆڵێک لە کۆڵیان  و یەکی دیکە  لە بن هەنگڵیان ، دەمووچاویان بۆ چارەنووسێکی نادیار لە ترسی هەژاری و مەرگ غەزەبی لێ دەباری ، پێکەوە هەنگاویان دەنا تاکو خۆیان بشارنەوەو  حەشار بدەن ، وەلێ  نەیانزانی جاشەکان ، پێشمەرگەی ڕوخاو کە هەمان بەیانی نمەکیانیان کردبوو ، شارەزایی کون و کەلەبەری دەڤەرەکە بون، بن  بەرد  بە بنە بەردی ناوچەکە بەڵەد  بوون ، هەموویان دەدۆزنەوە ، دەیانکەن بە دیاری بۆ مەرگ ، چاوم گڕدا مام ئەحمەدم نەبینیوەوە ،  لاوێک  لەسەر ڕێگاکە ڕاکشا بوو چاوەڕوانی هاتنی یارەکەی دەکرد ، تاکو بۆ دواجار تێی بڕوانێت ،  کەمێک لە ئاوی مەتارەکەی نۆش بکرد ، بە حەپەساوییەوە سەیری خەڵکەکەی دەکرد، بەڵێ  ئەو خەڵکە بێ تاوانە ، جاشەکان هەمویانیان لەو کون و کەلەبەرانەی قەڵاسێوکا ، لەناو هەردەو چیاکان ، کەندڕ و تاوێرەکان ، کونە شاخ و ئەشکەوت و دۆڵەکانا دۆزییەوە و  بە کۆمەڵ  ئەنفالیانیان کردن، بابە روتەی جەلەمۆرد بووە دوا وێستگەی ژیانی ئەوان، لەپاڵ هەزاران  مرۆڤی دیکە بە کۆمەڵ بوونە خۆراکی ئەو ئۆپەراسیۆنەی ناوی ئەنفالی چواری لێنرا ، جەلەمۆرد بە 480 ئەنفالکراوەوە بووە سەرقافڵەی گوندە ئەنفالکراوەکانی کوردستان، ئێمە دوا شاهیدی زیندو بوین ئەو رۆژە لە گەڵیان ، ئەوەشی هەیان بوو  هەموو تاڵانکرا ” لە گەرمەی ئەم کارەدا واتە لێسەندنی پارە و زێڕ و شتی بە نرخ لە گوندی جەلەمۆرد جاشێک ناڕەزایی دەربڕیوە  ئەفسەرێکی سوپاش بە توڕەیی گوتبووی : ئەو خەڵکانە بۆ کوشتن دەبرێن ناتوانن پارە و ئاڵتونەکانیان  لەگەڵ خۆیان ببەن ، چونکە یاسای دەوڵەت دەڵێت دەبێ ئەمانە لەناو ببرێن  )) ، سەرەڕای ئەمەش جاشەکە چەک کرا  (( ئەنفال – کارەسات ، ئەنجام و ڕەهەندەکانی ، یوسف دزەیی ، چاپی یەکەم 2001 ، چاپخانەی موکریان – ل 123 )) .
هەموو ئەوانەی پێشتر ڕێگای دەرچوون و خۆڕزگاربوونیان لە خەڵکەکە گرت،  وەک هەڵم چوون بە ئاسمانا لەو ڕۆژگارە دژوارە  کەس نەیانی بینییەوە ، تەنانەت چەندێکیان بوونە چاوساغی ڕاوکردنی خەڵکەکە، ئەوانی دیش بەشێکیان لە سنورەکانیش خۆیان نەگرتەوە ، کە ئەنفال دەستی پێکرد، هاوڕێ قاسم نۆکانی هاتە تەنیشمەوە وتی ” چیمان بەسەر دێت  …. وتم  کارەساتە یان دەفڕین و دەبین بە دەوڵەت یان دەتڕین  بە هۆی هێنانی سوپای ئێرانەوە…..”  .
لە ئۆپەراسیۆنی ئەنفالی چواردا ،  ئەم هێزانە سەرباری چەندین مەفرەزە خاسەی جاش پشکدار بوون : فەرماندەیی هێزەکانی نەسر بە سەرۆکایەتی عەمید ڕوکن خالید ئەحمەد ئیبراهیم ، هێزەکانی 46 بەسەرۆکایەتی عەمید عەلی ئەحمەد محەمەد . فەرماندەیی جەحافلی دیفاعی وەتەنی 1. فەرماندەیی هێزەکانی پارێزگاریی نەوت بە سەرۆکایەتی عەمید بارق  ، تیپی 38 ، تیپی پیادەی ئالی 5 ، تیپی پیادەی 8 ، تیپی پیادەی 2 ، . ئامریەی مەواقعی فەیلەقی 1 بە سەرۆکایەتی عەمید ڕوکن عەلا محەمەد تەها . لیوای پیادەی 444. لیوای پیادەی 110. لیوای پیادەی ئالی 46. لیوای مەغاویری 1 ی فەیلەقی 1. فیرقەی مەغاویری 10. لیوای قوات خاسەی ژمارە 65 و 66 و 68. لیوای زرێپۆشی 46. فەوجی مەغاویری فیرقەی 28. 27 فەوجی جاش و مەفرەزەی تەواری سلێمانی و کەرکووک ، هێزی ئاسمانی و کەرتی کیمیاوی و یەکەکانی هەواڵگری و  ژمارەیەک هێزی جۆراو جۆری تر.
ئەو سوبحە تەپ و تۆزی ئۆتۆمۆبێلی جاشەکان لە دورەوە دەبینرا ،  چەندین کم وەک مار پێچی دەدایەوە و خولی دەخواردەوە ، لەهەرچوارلاوە دەهاتن ، سەروبنیان دیارنەبوو ، لە دورەوە هەڕەشەیان لە جەماوەری ناوچەکە دەکرد ، کاروانەکانی مەرگ ، کە جاشەکان لەناو بەرازیلی و شۆفرلێتە سورەکانییانەوە  لە پێشەوەی بوون،  لە کێبڕکێی هێرشدا بوون بۆ کاولکردن و سوتاندنی کوندەکان  و گرتنی خەڵکەکەی و تاڵانکردنی سەروەت و سامانەکەیان .
ئەو ڕۆژە ، لە هەرچوار لاوە هێرش دەستپێکرا ، ئەوەی لە یادمە ، لە چەمچەماڵەوە بە سێ قۆڵ بۆ ( کانی عارەبان – شێخ پاڵەوان –  پاڵکە ڕەش )، لە تەقتەقەوە سێ قۆڵ ( قەرەناو – مخەڕەس ، جگیلە ) ، کۆیە بۆ ( شەوگێڕ – بناری حاجی قەڵا ، تیمارۆک ، بەری ڕۆژئاوا ) ، شوان ( جولحان ، عەلی بەیان – بان کەل ) ، قەرەهەنجیر بۆ سەرخاسە ، لە گۆپاڵەوە بۆ گەورەدێ  ، لە سوسێوە بۆ ( عەواڵان –  چەمی سورقاوشان ) ، لە دوکانەوە بۆ کلێسە ،  لە پردێوە بۆ ( چیا چەرمی – گەڵۆزی – توڵکی ، دەشتی هەولێر  ) ، لە قوشتەپەوە بۆ ( کەلی قەشقە _ دەشتی هەولێر ) ، لە هەولێرەوە بۆ ڕۆژئاوای کۆیە ، ….. ، لە شیوەسورەوە بۆ ( تورکمان باخ – ناڕوجە )  .
بە بەرچاومانەوە گوندەکان دەسوتاو گڕی تێ بەردەدرا ، دوکەڵ و گەردەلولی شۆفەڵەکان ئاسمانی ئەو ناوچەیەی  داگرتبوو ، کام شوێنی چەپەکە جاشەکان بۆنیان بە مرۆڤەکان ناوییەوە دەکرد و دەریان دەهێنان و دەیاندۆزینەوە ، لەو ناوچە پان و بەرینە،  پنتێک نەمابوو بۆ خۆ حەشاردان و خۆشاردنەوەی خەڵکەکە، هەر چرکەی هەواڵی گرتنی هاووڵاتیانی بە کۆمەڵی  گوندێک ، خیانەتی سومبلێکی قارەمانییەتی ، نامەردی گروپێکی چەکدار … مان دەبیست .
ئێمە خۆمان گەیاندە سەر خاڵخاڵان بە دوو گولە ئارپێجییەوە ، کۆپتەریش لە دورمانەوە دەسوڕایەوە ، هیوا رەشیش مەفرەزەیەکی  برد، لێ پەلاماری 21  بەرەیی لە ئاستی ئێمەدا نەبوو، ئەوانی دی هەموو ورەیان توانبوەوە، ئەو خەڵکەی رێگری رزگاربونیان لێکرابوو نەیان توانی بۆ چرکە ساتێکیش  داکۆکیان لێبکەن.
ئەو ئۆپەراسیۆنە وەک قەلە ڕەشی شووم ، لە دوای ئەنفال  دنیایەکی تازە بوو ، نەک ژیان بگرە  کازیوەو نەسیمی بەیانیشی نە هێشت ، بێ خشپە ڕێمان دەکرد ، کەس نەمابوو جگە لە ڕێبواران و پێشمەرگەی تاک و تەرا ،  لە ناو پاشماوەی گوندی ڕوخاوو ، دیواری ڕماو  ، باخچەی وشکەوە بوو ، کێڵگەی تەرک کراو ڕێمان دەکرد ،  کوردستان ببوە  گوندی کاول ، دارستانی ڕەشی قەرەبلووت ، کوچەی گیراو  و داری سوتاو چیای چۆڵ  و کێڵگەی فەرامۆشکراو ، هیچ نەمابوو ، تەنها باوەڕ بە ژیان ،
بەناوترس و گوماندا ڕێمان دەکرد ، ترس و گومان لە هەموو شتێک ، لە جاش ، لە قارەمانە ڕوخاوەکان کە ناوچەکە وەک ناولەپی خۆیان شارەزا بوون ، قەت نابوایا دووجار بە یەک تولە ڕێدا بڕویشتینایا ، لە هەموو ئەوانەی لە شێوەدا مرۆڤ بوون ، لەو ڕۆژگارە  لەجیاتی ڕێوی هەردەم کەروێشک بەرەو پیریمان دەهاتن .
ئەنفالی چوار پاش سەرکەوتنەکانی عێراق هات لە بەرەکانی شەڕی ئێران – عێراق ، بۆیە عێراقی مکوڕتر  کرد لەسەر درێژەدان بە ئۆپەراسیۆنەکانی ئەنفال .
هیچ بەرگرییەک لەو دەڤەرە نەکرا ، کە ساڵی پێشتر وەک لە بەڵگەنامەیەکدا دەیبینن ، حکوومەت ناوچەکەی چۆڵکردبوو  ” تەنها ڕەتڵی سوسێ لە چەمی ڕێزان بەرهەڵستی سوپا دەکرا ، وەک لە گوندەکانی سوورقاوشان و عەوداڵان و کەلەبەش کە پاشتر وێران کران (( ئەنفال – کارەسات ، ئەنجام و ڕەهەندەکانی ، یوسف دزەیی ، چاپی یەکەم 2001 ، چاپخانەی موکریان – ل 120)) .
دوو ڕۆژی دواتر واتا لە 6-5-1988 لە دەڤەری  سەر خاسە (( چەمی گوندی ئاوباریک )) ، کۆمەڵێک چەکدار  ( ژمارەیان نزیک 70 چەکدار بوو )  خەڵکی گوندی گوڵمکەوەو دەوروبەری بوون ، پاش پەیوەندیکردنیان بە هەواڵگیری چەمچەماڵەوە بە سەرپەرشتی ( مەجید – عە) ، ویستیان بمان کەن  بە بەردە بازی لێخۆشبوونیان لە لای ڕژێم، بە تایبەتیش ئەوان عەوداڵی کەوڵی هاوڕێ عەمار عارەب بوون، وەک ملازم سەعد دەیان ویست بیبەنەوە،  لێ بە هوشیارییەوە نەخشەکەیانمان پوچەڵ کردەوەو خۆمان لە گەمارۆکەیان ڕزگار کرد ، لە سەرەتادا کاک م س هەواڵی نیاز خراپی ئەوانی پێمان ڕاگەیاند ، دواجار  هاوڕێ ج بە ژیری و  زیرەکییەوە لە خشتەیانی برد، پەیمانی هاوکاری پێیان دا ، وەلێ هەر  کە گەڕایەوە لامان نەخشەکەیانی بۆمان ئاشکراکرد و وتی ئاگادار بن، پاش ڕاکردنێکی نۆ کاتژمێری، بە کۆڵێکی پڕ لە  پەرتووک و خۆراک و فیشەک و کەل و پەلی خەوتنەوە خۆمان گەیاندە هەڵەتەکانی ماسقەڵان ، ئەوەی شایانی باسە رۆژی پێشتر لە کونە کەمتیارێک نزیک هێزەکانی رژێم ئیختیفامان کردبوو، ژمارەمان 11 کەس بوو بە فەرماندەی هیوا رەش، بەیانی کە هەستاین ژێرمان ئاو بوو، بزن مژەکێکیش زمانی نابوو بە لوتی منەوە، قوات خاسەش لەسەر هەمان تەپۆلکە بوون ئێمە لە قەدی خۆمان حەشار دابوو، ئەوەندەی لە بزن مژەکەکە دەترسام ، ئاگام لە حکومەت بڕا بوو، لەبەر پێکەنین، خەریک بوو خۆمان ئاشکرا بکەین.
ئەو چەکدارانە   کە نەیانتوانی ئێمە بە دیاری ببەنەوە بۆ ڕژێم  ، کە ڕۆیشتنەوە  ڕژێم  لێیان خۆش نەبوو ، بەداخەوە  لەگەڵ ئەنفالکراوەکاندا هەموویان شوێن بزر کران  .
لە 8 مایسدا ئۆپەراسیۆنی  ئەنفالی 4 کۆتایی پێ هات  – جینۆساید لە عێراقدا ، پەلاماری ئەنفال بۆ سەر کورد ، وەرگێڕانی سیامەند موفتی زادە ، سلێمانی  ل313 ساڵی 1999-  ل317 )) .
کۆی گشتی 237 گوند لەو ناوچەیە لە ئۆپەراسیۆنی ئەنفالی چوار خاپوور کران (( ئەنفال – کارەسات ، ئەنجام و ڕەهەندەکانی ، یوسف دزەیی ، چاپی یەکەم 2001 ، چاپخانەی موکریان – ل 126)) .
تەنها   لە  ناوچەی (خاڵ خاڵان) لانی کەم کۆی *4167 کەس لە خەڵکی ناوچەکە گرتران ، جگە لە هەڵاتوانی شەڕی خەڵکی شارەکان و ئەو پیرانەی دواتر بەردران (جگە لە ناوچەی کۆیەو دەشتی هەولێر ) ، هەروەها  1680  کەس لە گوندەکانی ( کلێسە ، بۆگد ، کانی بی ، قزلو ، کانی هەنجیر و گۆمەشین ) ئەنفالکران  (( ئەنفال – کارەسات ، ئەنجام و ڕەهەندەکانی ، یوسف دزەیی ، چاپی یەکەم 2001 ، چاپخانەی موکریان-ل 120 ))، وە 1629  کەسیش  لە گوندەکانی بناری خاڵخاڵان ” بابە روتە ژمارە 1″ .
”   بە پێی خەمڵاندن 2500 کەس لە ناوچەی کۆیە ئەنفالکران (( ئەنفال – کارەسات ، ئەنجام و ڕەهەندەکانی ، یوسف دزەیی ، چاپی یەکەم 2001 ، چاپخانەی موکریان- ل 126 )) ، کۆی گشتی لە ئەنفالی 4 نزیک بە 28550 کەس ئەنفال کران ( نێ اللائحە الایڤاحیە المقدمە من قبل هیئە الدفاع …… ) .
ئەو کردارە سەربازییە بەشێکی لە ژێر فەرماندەیی نزار خەزرەجی بەڕێێوە بردرا ، ئەوەندە دڵسۆزانە کارەکانی ئەنجام دەدا لە گوندی گۆپتەپە بە شایەدی کاک مودیر عەلی بە پۆستاڵەکانی سەری منداڵێکی 1 ساڵەی پان کردەوە .
لەو ئۆپەراسیۆنە هەزاران مرۆڤ بوونە قوربانی ، کەچی ئەنجامدەران و  بکەرانی بە مایەی خۆیانەوە لێی دەرچوون ، نە پۆستاڵ لە پێیەکی وەک نەزار خەزرەجی دادگاییکرا ، نا جاشە سەرنشینەکانی بەرازیلی و شۆفرلێتە سورەکان لە گوڵ خراپتریان پێ وترا ، دەیان سکاڵایان لەسەر تۆمارکراو بانگ نەکران بۆ دادگا ، نە ئەو پێشمەرگانەی سەدان خێزانی  بە قۆناغە نێزە بۆ ئەنفالکردن گەڕاندەوە بۆ گوندەکەیان کە دوایی ئەنفالکران   لێپرسینەوەیان لەگەڵدا کرا ، نە ئەوانەشی کەڵەکەکانیان بە ئاوادا تاکو جەماوەر ڕزگاری نەبێت قسەیەکیان لە گەڵدا کرا  .
ئەفالی چوار دووەم زیانی مرۆیی ئەنفالەکانی لێکەوتەوە، دوای ئەنفالی سێ ، بەم شێوەیە خەڵکی ناوچەی ئەنفالی 3 و 4 بوونە قوربانی جوگرافیا ، چونکە داگیرکەران ئەوەندەی دوژمنی جوگرافیان ئەوەندە لە مرۆڤەکەی سەری نا .

ئەنفالی 4 لە بەڵگە نامەکانی بەعسەوە .

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ناردنی ئەم بابەتە بۆ تۆرەکۆمەڵایەتیەکان

ریزبەندی بابەت

0 بۆچوون تۆمارکراوە



تۆی بەریز دەتوانیت بۆچوونی خۆت لەسەر ئەم بابەتە دەرببڕیت بە پرکردنەوەی ئەم فۆرمە