Oops! It appears that you have disabled your Javascript. In order for you to see this page as it is meant to appear, we ask that you please re-enable your Javascript!
هه‌ینی 20 كانونی دووه‌م 2017

کاریگەری قەیرانە کان لە سەر دیمۆگرافیا

بەروار : 20 كانونی دووه‌م 2017
If you thought this page is useful to your friend, use this form to send.
Friend Email
Enter your message

 

 

د .محمد امین گەناوى

 


هەر قەیرانئ لە هەر شوێنئ سەر هەڵبدات ئەوە بە جۆرئ لە جۆرەکان وەبە ئاستی جیاواز و دەرهاویشتەی جیاواز کاریگەری لە سەر دیمۆگرافی دروست ئەکات ، جا ئەشێ ئەم قەیرانە سروشتی بئ وەک دیاردەی وشکایی ، بومەلەرزە ، بەرزو نزمی پلەکانی گەرمی ، ئاستی دەریاکان و بوونی لافاو زریان ،وەهەروها قەیرانی تری دروست کردی مرۆڤ وەک قەیرانی ئابوری، شەڕو کێشەى کۆمەڵایەتی ، نە ژادى، نە تەوەیی وە سیاسی .
هەر قەیرانئ کە دروست ئەبێ بە جۆرئ لە جۆرەکان کاریگەرى لە سە ر دیموگرافی ئەبئ وەک گۆڕان لە دیموگرافی نەژادى ئاینی ، نەتەوەیی وەهەتا دیموگرافی لە بازاڕی کارو دیموگرافیا ى رەگەز .
ئەگە قەیرانئ توانى گۆڕان کاری لەسەر دیمۆگرافیا دروست بکا ئەوا ئەم گۆرڕان کاریە بۆ خۆی قەیرانیکی تازەتر بەرهەم ئەهێنێ ، بۆیە ئەوانەی کە بەرپرسن لە چارەسەرى هەر قەیرانئ ئەبئ لە هەمان کاتا چارەش بدۆزنەوە بۆ قەیرانی بەرهەم هاتوو لە ئەنجامی گۆڕانی دیمۆگرافی بە هۆی قەیرانەکەوە.


گۆڕان کاریە دیموگرافیەکان لە ئەنجامی قەیرانەکانەوە لە کات و شوێنە جیاوازەکانا بوونەتە وە ئەبنە هۆی دروست بوونی ژینگەی تازەی کۆمەڵایەتی ،فەرهەنگی وە شارستانی بە هەموو رەهەندە مادی ، فکرى وە معنویەکانەوە .واتە کرداری کارلێککردن و کاردانەوەی تیا رووداوەو ڕوو ئەدات .


یەکەم گۆڕانی دیموگرافی لە مێژوی مرۆڤایەتی بە هۆی دباردە سروشتیەکان ڕوویان داوە کە وای لە مرۆڤەکان کردوە لە شوێنێکەوە کۆچ بکەن بۆ شوێنێکی تر بە هەمان ئاراستەی ژینگەی جغرافیایی کە خۆیان تیا ژیاون و پەروەردە بوون بۆ نموونە کۆچی خەڵکی باکوری چین بۆ سیبریا ولەوێ وە بۆ گرین لاند بە درێژایی باکووری گۆی زەوی ،وەهەروها کۆچی عەرەبەکان لە جەزیرەی عەرەبیەوە بە ئاراستەی دەوروبەری گەرمی خۆیان ،وەپاش هاتنی ئیسلام و بڵاویوونەوەی بە پاڵنە ری ئاینی هە تا ئەم ناوچا نە شی گرتەوە کە جیاوازی لە ژینگەی جغرافیایی جزیرەی عەرەبی هە بوو وەکو کوردستان و زۆر شوێنی تر .


هەڵبەتە لە مێژویی مرۆڤایەتیدا گەلێ نموونەی تری کۆچ هەیە کە بە هۆی قەیرانە سروشتیەکان و ئابوری و سیاسی وە کۆمەڵایەتیەکانەوە ڕویان داوە کە لە گەڵ هەریەکێ لەم کۆچانە جا کۆچی خەڵکی مەدەنی بێ یان سەربازی بوو بئ گۆران کاری گەورەی لەسەر دیموگرافیا بە هەموو لایەنەکانیەوە هەبووە . هەندێ لەم کۆچانە تا ئیستاش وەک شوێنەوای فەرهەنگى وە مێَژوییى بونیان ماوە ، جا کۆچی سەربازی بئ وەک هاتنی ئەسکندری مە کدۆنی بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوڕاست و باکوری ئەفریقیا ، ڕۆمەکان ، عەرەبەکان ، یان کۆچی ئیکۆ ئا بووری بێ وەهەروە ها کۆچی ئەورویەکان/سپیەکان بۆ ئەفریقاو ئەمریکا .


لە گەڵ هەر گۆڕانێکی دیمۆگرافیدا کێشە ، ناکۆکی، گرَژى وەهەتا شەڕو ئاژاوەى درێژخایەن لەگەڵ خۆیا ئەهێنێ
وەک کێشەی عەرەب و جوو ، تورک گەڵ ئەرمەن و کورد، موسڵمان و هندۆز وە هەروەها گرَژى لە نێوان سپى پێست و رە ش پیست لە ئەفریقیا و ئەمریکا وە ئَیستا لە نێوان کۆچ بەرانى تازە و خەلکى وە لاتانى کۆچ بۆ بردوو لە زۆر شو ێنى جیهان بە تایبەت لە ئەمریکاو ئەورویا .


لەم شوێنانە کە حاڵەتی تکامل و توانەوە بەهەر هۆکارێ بێ روونەدات ئەوا گۆرانی دیموگرافی ئەبێتە کێشەیەکی هەمیشەیی یان درێژ خایەن بەڵام ئەگەر حاڵەتی تکامل و توانەوە هەبێ کێشەکان و شەڕو ئاژاوە زووتر کۆتاییان پێ دێ وەهەتا ئەگەر بەردەوامیش بئ نابێتە نەژاد کوژی بەردەوام بە دەر لە نەژاد کوژی جوولەکەکان لە ئەڵمانیایی نازی، کورد و ئەرمەن بە دەست داگیرکەرانەوە وە موسوڵمانان وەک ئیستا لە بۆرما ئەبیترێ .
بۆ نموونە، ئەمەریکا لەسەرەتا کانی دروست بوونی وەکۆچی خەڵکی دەرەوەی ئەمریکا کە بووە هۆی گۆڕانی دیموگرافی هەمیشەیی چەندەها شەڕوکێشە لەناو پێکهاتە تازەکانا دروست بوو، سەرەتا هەموو کۆچ بەران لە گەڵ خەڵکی رەسەنی ئەمریکا واتە ئەیندیانەکان تا ئاستى کۆ مەل کووژی ئەمجار لە نیوان کۆچ بەران خۆیان وەک ئینگلیزەکان لە گەڵ فەرەنسیە کان وە ئینگیزەکان لە گەڵ ئیسپانیەکان ،بەڵام ئەم کێشانە هەموویان کۆتایی هات وەهەموو پێک هاتەکان لەناو زمان وفەرهەنگێکی تازە و وەهەتا ئایدیایەکی تازە کە ناوی ئەمریکایە توانەوە یان تکاملیان کرد بە لەبەر چاو گرتنی هە ندێ لایەنی ئایینی و فەرهەنگی .


لە دنیایی هاوچەرخی ئەمرۆ وەلە دیاردەی گلۆبالیزما وەئاسان بوونی پەیوەندیەکان ، جوڵان وە گواستنەوە لە هەر کاتێ زیاتر لە مێژوی مرۆڤایەتیدا هەم قەیرانەکان کاریگەریان نەبئ لە شوێنێکەوە بۆ شوێنێکی تر وەهەم لە کێشە دیموگرافیەکان کاریگەریان ئەبئ لە شوێنێکەوە بۆ شوێنێکی تر لە سەر ئاستی نا وچەیی وە جیهانی .


ئەو وڵاتانەی وە گەلانەی کە خاوەن سەرداری ئیشتیمانی ، دامەزراوەی نیشتیمانی، فەرهەنگی وە عقلیەتی دەولەت دارى بەهیزن لەگەڵ سیاسەت و ئابوری تەندروست و نیشتیما نى دیاردەى گۆڕانى دیموگرافیا کەمتر ئەتوانێ هەڕەشە بئ بۆ سەر ژیان و ئایندەیان بەپێچەوانەی ئەمەوە ئەم گەلانەی کە خاوەن دەوڵەت و سەرداری نیین زیاتر ئەکەونە هەڕەشەوە کاتئ گۆڕانکارى بە شئوەیەکى بەرچاو لە دیموگرافیدا روو ئەدات .
بئ گومان لایەنی فەرهەنگی ،وشارستانی وە ئاینی ڕۆڵ ئەبینی لەسەر ئاستی کاریگەری قەیران لە سەر دیموگرافیا بە هەموو ڕەهەندەکانیەوە کە ئەمە بۆ خۆی بابەتیکی گرنگە ئەشێ لە سەر ئاستی ئەکادیمی لەلایەن خوێندکاران و توێژەرەوان لە بواری زانستی سیاسی ، کۆمەڵایەتی وە ئابوری باسی زیاتر وە چڕی لەسەر بکرێ وە خو ئنەوەى بۆ بکرئ.


ئەمە ى کە پەیوەندی بە دۆخی ئیستای کوردستانەوە بێ قەیرانەکان هەموو ڕەهەندەکانی دیموگرافیان قەیرە کردوە هەر لە زیادبوونی ڕێژەی قەیرە کوڕو قەیەر کچیەوە کە کاریگەری زۆر نا خوازیاری یان خراپی ئەبی لەڕووی وە لەسەر دیموگرافیایی کۆمەڵایەتی وەهەتا نەتەوەیی تا ئەگاتە دیموگرافیایی بازاڕی کار بە کەم بوونەوەی چالاکی بازاڕ ، ئابووری، وە نەبوونی دارایی بۆ سەرمایەگوزاری کردن .
بەهوی نەبوونی دەزگای نیشتیمانی لە هیچ بواریکا وە لەمەش خراپ تر نەبوونی هەست وە بەر پرسیاریەتی بۆ خاوەنداریەتی لە گەل و نیشتیمان لە رَیگەی دەزگای نیشتیمانی کاراوە وەک پەرلەمان و حکومەتى گەل لەگەڵ بەردەوامی قەیرانەکانی هەرێم هەرەشەکانی دیموگرافی بە هەموو لایەنەکانیەوە هەرشەی جدیە لە سەر ژیان و بوونی کورد لە کوردستانی باشوور .


بۆیە پێویستە فکری تازە ،عەقڵی تازە وهەتا ڕێکخراو وگروپی تازە ئامادەبئ بۆ ئەوەی وەڵام دەری پێویستیەکانی ئیستا بئ وە گەل و وەڵات و کۆمە ڵگا لە هە لوەشانە وە رزگار بکات .

ناردنی ئەم بابەتە بۆ تۆرەکۆمەڵایەتیەکان

ریزبەندی بابەت

0 بۆچوون تۆمارکراوە



تۆی بەریز دەتوانیت بۆچوونی خۆت لەسەر ئەم بابەتە دەرببڕیت بە پرکردنەوەی ئەم فۆرمە