Oops! It appears that you have disabled your Javascript. In order for you to see this page as it is meant to appear, we ask that you please re-enable your Javascript!
چوار شه‌ممه‌ 1 حوزه‌یران 2016

جینۆسایدی کوردی فەیلی لەعێراقدا

بەروار : 01 حوزه‌یران 2016
If you thought this page is useful to your friend, use this form to send.
Friend Email
Enter your message

10694324_303998506465041_5891022392524708325_o.jpg

 

پێشەکی
جینۆسایدی کورد، لەباشووری کوردستان “عێراق” چەندین وێستگەی جۆراو جۆری بەخۆوە بینیوە. بەعس وەک پارتی فەرمانڕەوای عێراق لە ساڵی 1963 تا 2003 گەورەترین بەرپرسیارێتی تاوانەکانی جینۆساید دژ بەگەلی کورد لەئەستۆ دەگرێ‌، ئێمە لێرەدا ناتوانین هەموو وێستگەکانی ئەم تاوانەو تەواوی وردەکاری و لایەنە جیاجیاکانی ڕوون بکەینەوە، بەڵکو دەکرێ‌ تەنها ئاماژە بە ناوی تاوانەکان بکەین بۆ نموونە “تاوانی جینۆسایدی قەڵادزێ‌، تاوانی جینۆسایدی بەرزانیەکان، تاوانی جینۆسایدی ئۆردگای زێوێ‌، تاوانی جینۆسایدو کیمیابارانی هەڵەبجە، تاوانی جینۆسایدی ئەنفال، تاوانی راگواستن لە سنووری بەدرەو مەندەلی و خانەقین تا دەکاتە خوورماتوو، کەرکوک و مەخمورو شەنگال و دەوروبەری”.
لەناو ئەم تاوانانەدا، تاوانی جینۆسایدی “کوردانی فەیلی” یەکێکە لە دڕاندانەترین تاوانەکان، کە پارتی بەعسی فەرمانڕەوای لەگۆڕنراو، لەماوەی دەسڵاتداری خۆی لە 1963 بۆ 2003 و بە دیاریکراوی لە سەرەتای ساڵانی 1980 ئەنجامیداوە.
ئێمە لەم باسەماندا، هەوڵی ئەوە دەدەین کە رۆشنایی بخەینە سەر تاوانی جینۆسایدی کوردانی فەیلی لە عێراقدا، چونکە ئەوان یەکێک بوون لەو پێکهاتانەی عێراق کە لە ستراتیژی “بەعس”دا، کرابوون بە ئامانجی لەناوبردن، واتە سڕینەوەی زمان و کولتوورو شوناس و پاکتاوی رەگەزی، ئەمەش یەکێک یان توخمێک بوو لە فەلسەفەو فیکرو سیاسەت و جیهانبینی بەعس، هەروەک لە درێژەی ئەم باسەدا، ئەو ڕاستیە ڕوونتر دەبێتەوەو بە کۆمەڵێک دۆکێۆمێنت و بەڵگەنامە دەیانسەلمێنین.

باسى یەکەم: کوردی فەیلی کێن؟
کوردی فەیلی یان کوردە فەیلیەکان، ناو یان نازناوێکە بەوکوردانە دەوترێ‌ کەبەزۆری و بەدرێژایی مێژوو لەڕۆژهەڵاتی “دیجلە” ژیاون و بەشێکی دانەبڕاون لەنەتەوەی کوردو لەڕووی ئاینیەوە سەربەمەزهەبی شیعەن. هەروەک لەلای “جۆرج کرزۆن” و چەندینی تر وشەی فەیلی بە واتای “هەڵگەڕاوەو یاخی”. بەڵام سەرچاوە مێژووییەکان مکوڕی لەوە دەکەنەوە کە واتای فەیلی بە “چاونەترس و خۆبەخش” دێت.
رای تریش هەیەو پێی وایە، ئەم زاراوەیە “فەیلی” لەبنەڕەتدا بەو کۆمەڵە هۆزە “لوڕ” دەوترێ‌، کە نیشتەجێی “پێشکۆو پشتکۆ”ی زنجیرە چیای زاگرۆس بوون، زۆربەی مێژوونوسان لەسەرئەوە کۆکن کە “فەیلی” رەچەڵەکی “ئیلامی یان گۆتیەکانن” لە ناوەڕاست و باشووری عێراق ژیاون، وەک ناوچەکانی “مەندەلی، زڕباتیە، بەدرە، جەسان، خانەقین، کەرکوک، بەغداد، کوت، عەمارە، بەسرە”.
رۆژهەڵاتناسی رووسی “فلادمێر مینۆرسکی” پێی وایە زاراوەی “فەیلی” لە سەدەی شانزە بوە، بۆ جیاکردنەوەی میرنشینی “لوڕی بچوک” و حکومڕانیەکەی کە خۆیان بە لوڕی رەسەن دادەنا، بەبەراورد بە “لوڕی گەورە” کە وایان دادەنا “لوڕی بچوک” بەشێکن لە “لوڕی گەورە” نەک ڕەسەن و بنچینە. “جۆن ماڵکۆن و براون” و توێژەری کورد “د. ئیسماعیل قوماندار” پشتگیری بۆچوونەکەی “فلادمیر” دەکەن و پشڕاستی دەکەنەوە.
سەرەڕای ئەوەی ئەم زاراوەیە لەم ناوچانە بە دەگمەن بەکارهاتوە، بەڵام لە سەدەی نۆزدەیەم تەنیا لەلایەن دانیشتوانی “پشتکۆ” بەکارهاتوە، لە سەردەمی ئێستاش ئەم زاراوەیە تەنیا بۆ ئەو کوردانە بەکاردەهێنرێت کە نیشتەجێی ئەو ناوچانەن کە سنووری دەوڵەتی عێراقن لەدوای دیاریکردنی سنووری نێوان “ئێران و عوسمانیەکان” لە ساڵی 1905، بەڵام دانیشتوانی “خانەقین و مەندەلی” کە کوردی گەرمەسێرن، ئەم زاراوەیە بۆ ناساندنی خۆیان بەکارناهێنن، بەڵکو زاراوەی کوردی فەیلی بۆ ئەو توێژەی کورد بەکاردەهێنرێت، کە لەڕووی ئاینیەوە سەربە ڕێبازی مەزهەبی شیعەن، واتا ناولێنانەکە لە سەربنەمای مەزهەبیە نەک نەتەوەیی.
زۆر سەرچاوەی تریش ئەوە پشڕاست دەکەنەوە، کە لە بنەڕەتدا، “فەیلی” لە زاراوەی “لوڕو کەڵهوڕ” پێک دێت، کە زاراوەی “لوڕ، کەڵهوڕ، کرمانج، گۆران” نەتەوەی کورد پێک دێنن و هاوکات “لوڕو کەڵهوڕ” نوێنەرایەتی نزیک لە نیوەی نەتەوەی کورد دەکەن، بە پشت بەستن بە پۆڵێنکردنەکانی “شەرەف نامە”.
بە راوەستانیش لە وێستگە مێژووییەکاندا، ئەوەمان بۆ ڕوون دەبێتەوە کە نازناوی “فەیلی”، بۆ کورد سەرچاوەی رەسەنایەتی و چاونەترسی و ئازایەتیە، لە سەردەمی رووخانی حکومەتی “کاردۆنیا”وە تا ساتەوەختی ئەمڕۆ، لە پێناو بەرگری و پاراستنی کولتوورو زمان و ناسنامەو خاک و مانەوە، هەروەک ئەمە نازناوە بۆ هەموو بەش و پێکهاتەکانی تری کوردیش رەواو درووستە، کە هەمیشە لە بەرگری سەخت و پڕ قوربانی بوە لە پێناو پارێزگاری لە خۆی و مانەوەو ژیانکردن و نەچەمینەوە لە بەرامبەر پەلاماربەرو هێرشەکان بۆ سەری.

باسى دووەم: رەگی پرسی فەیلی لە عێراقدا
دوای دامەزراندنی دەوڵەتی عێراقی لەژێر ئینتدابی بەریتانیداو بەهاوکاری ئەفسەرە کۆنەکانی سوپای دەوڵەتی عوسمانی بەبڕوایەکی رەگەزپەرستانە لەساڵی 1921، یەکەمین دەستووریان بۆ یەکەمین دەوڵەتی عێراق دانا. هەر ئەم دەستوورە بوە سەرچاوەی زۆرترین تاڵی و سوێری و رووداوگەلی جەرگبڕو دواتریش درێژ بوویەوە بۆ چەندین تاوانی جۆراوجۆر وەک “تاوانی جینۆساید، تاوانی دژی مرۆیی، تاوانی جەنگ” و سەدان تاوانی تر، کە لە پێشەکیەکەش ئاماژەمان بۆ کردو دواتریش لەنموونەی تاوانی جینۆسایدی کوردانی فەیلی ئەم بابەتە زیاتر ڕوون دەکەینەوە.
دەستووری ئاماژە پێکراوی عێراق لە ساڵی 1926 دانرا، تەواوی بڕگەکانی لەبەر رۆشنایی دەستووری دەوڵەتی عوسمانی کۆن بوو کە لە ساڵی 1916 کۆتایی بە دەسڵات و فەرمانڕەواییەکانی هاتبوو، ئەو بڕگە سەرەکیانەی تایبەت بوو بە چاودێری دەوڵەتی عوسمانی ئەوەبوو کە ئەوەی عوسمانی بێت، ئەوە هاوڵاتی پلە یەکەو ئەوانی تریش بە پێی ئینتمایان بۆ سوڵتان پلە بەنددیان بۆ دەکراو پێدەدرا.
بەریتانیەکان رۆڵێکی خراپ و راستەوخۆیان گێڕا، لە درووستکردن و دامەزراندنی دەوڵەتی عێراقی و دواتر درووستکردنی ناکۆکی لەنێوان پێکهاتەکانی عێراقدا، بە سوود وەرگرتن لە ڕەوتی رەگەزپەرستی پێکهاتەی عەرەبی و هاوکات پاشماوەی دەسڵاتی عوسمانیەکان، کورد بە شێوەیەکی گشتی و کوردانی فەیلی بە تایبەت ڕوو بە ڕووی ئەم سیاسەتە رەگەز پەرستیە بوونەوە. لە کاتێکدا بە یاسای ژمارە “62”ی 23ی ئابی 1926 و پشت بەستن بە یاسای بنەڕەتی 4ی ئابی 1925 جەخت کرابوەوە کە جیاوازی لە نێوان عێراقیەکاندا نیە لە مافەکانیان بەرامبەر یاسا، بە جیاوازی ئاین و نەتەوەو زمان و هتد.
ئەو مێژووە سەرکوتکاریی و ستەمکارییەی دەوڵەتی عێراقی، لە سەرەتای درووستبوونیەوە لە ساڵی 1921 تا دێ‌، تۆخترو ترسناکتر دەبێتەوە، هەموو ئەوانەشی لە دەستوورو دواتریش هەموارکردنەوەی و سەدان یاسای جۆراوجۆر، لە کۆتایدا بۆ توێژێکی عەرەبی حکومڕانی رەگەزپەرست چڕ دەکرێنەوە. سەرنج بدە لە ساڵی 1921 بۆ کۆتایی 1950 و سەرەتای 1960 موشیل ئەفلەق دامەزرێنەری حزبی بەعش “پاش چل ساڵ لە دامەزراندنی دەوڵەتی عێراق” دەڵێ‌: دوو نەتەوە لە نیشتمانی عەرەبیدا مەترسین بۆ بەرژەوەندییەکانمان، ئەوانیش بەربەر لە جەزائیرو کورد لە عێراق و سوریا، بۆیە دەبێ‌ ئەم دوو نەتەوەیە لەناو ببرێن”. هەروەک چۆن لە سەرەتای درووستبوونی دەوڵەتی عێراقی 1921 عەرەب و پاشماوەی عوسمانیەکان بە هاوڵاتی پلەیەک و ئەوانی تر بە پلە دوو یان پلە سێ‌ ئەژمارکراون.
بۆیە بەڕای ئێمە رەگی پرسەکەو کێشەکە لێرەوە دەست پێدەکات، ئەویش دامەزراندنی دەوڵەتێک نەک لەسەر خواست و ویستی دانیشتوانەکەی و پێکهاتەکانی، بەڵکو لەسەر خواست و بەرژەوەندی پێکهاتەیەک “عەرەب” ئەویش بە تۆبزی و جەبەرووت، کە لە کۆتایدا هەموو شتەکان بۆ خۆی بە رەواو بۆ بەرامبەریش بە تابوو دەزانێ‌. بۆ روو بەڕوو بوونەوەی هەموو جیاوازییەکیش لەبەرامبەریدا، هەرچی توانای فەلسەفی و فیکری و سیاسی و ئابووری و دارایی و لۆجستی و سەربازی و ئەمنی و هەواڵگری هەیە بەکاری دێنێ‌، کە کۆتاییەکەی بە تاوانی ترسناک لەنگەر دەگرێ‌.
یەکێک لە دەرهاویشتەو ئەنجامە ترسناکەکانی ئەمەش، تەنها بەوەوە ناوەستێ‌ تاوانی بچوک بچوک بۆ چاوترساندن ئەنجام بدان، بەڵکو تاوانی “جینۆساید” ئەنجام دەدات، لە ئەنجامدانی تاوانی جینۆسایدیشدا، تەنها یەک تایبەتمەندی پێکهاتەیەک بە ئامانج ناگیرێ‌، بەڵکو هەموو تایبەتمەندییەکانی دەکرێنە ئامانج وەک “مرۆڤ، زمان، کلتوور، ناسنامە، خاک” و لە یەککاتدا هەوڵی سڕینەوەی لەسەر نەخشە دەدرێ‌.

باسى سێیەم: جینۆسایدی کوردی فەیلی؟
بە دیاریکراوترو روونتر، مەسەلەی کوردی فەیلی وەک پرسی بەشێک لە نەتەوەى کوردو مەزهەبى شیعە، پەیوەستە بەو ململانێ‌ سیاسیە دوورو درێژەی نێوان “دەوڵەتی عوسمانی تورک و دەوڵەتی سەفەوی ئێرانی”، کە هۆکارو رێخۆشکەر بوو بۆ پەرتکردن و دابەشبوونی ناوچەکە لە نێوان “عوسمانی و سەفەویدا”، هەروەک زۆرێک لە شیعەکانی عێراق بە دواکەوتوویی “ئێران” ناونووس کران کە لە ناویاندا کوردی فەیلی پشکی شێریان بەرکەوت و لە سەرەتای درووستبوون و دامەزراندنی دەوڵەتی عێراقیەوە لە گەڵ چین و توێژەکانی تری کۆمەڵگای عێراقی جیاکرانەوە.
لە ساڵی 1924 یاسای رەگەزنامەی عێراقی مکوڕی لە سەر دابەشکردنی گەلی عێراق کرد، بۆ سێ‌ بەش لە سەربنەمای “ئاین و نەتەوە”، کوردی فەیلی لە بەرئەوەی لە پەیڕەوکەرانی رێبازی مەزهەبی “شیعە” بوون، بە ڕەچەڵەکی “ئێرانی” ناونوسکران، بۆیە بەبەردەوامی دەکەوتنە بەردەم هێرش و پەلامارو شاڵاوەکانی فەرمانڕەوایانی عێراق، چ بە کوشتن و لەناودان و زیندانی کردن، یان بەتاڵانبردنی سەروەت و سامانەکانیان و وەدەرنانیان لە عێراق.
ئەم کوردانە لەلایەن دەوڵەتی عێراقی کەبەعس فەرماڕەوایی دەکرد، لەساڵی 1963وە بەهەموو شێوەیەک روو بەڕووی کۆمەڵکوژی و جینۆسایدو پاکتاوی رەگەزی بوونەتەوە. ژێدەرو ئامارەکان ئەوە دەردەخەن و پشڕاست دەکەنەوە، کە بەدەیان هەزار لەم توێژەی کورد روو بەڕووی مەرگ بوونەتەوە.
بەڵام بەدرووستی لە سەرەتای هەفتاکانەوە شاڵاوی کۆمەڵکوژی فەیلیەکان دەستی پێکرد، کە “40000” هەزار خێزانی کوردی “فەیلی” بۆ ئێران راگوێزران، لەساڵی 1980 بە پێی بڕیاری ژمارە “666” وەزیری ناوخۆی عێراق، فەرمانی وڵاتبەدەرکردنی کوردە فەیلییەکانیدا، لەفەرمانەکەی وەزیری ناوخۆی عێراقدا هاتوە”: ئەو ئێرانیانەی لەوڵاتدان و رەگەزنامەی عێراقییان نییە، هەروەها ئەوانەش کەمامەڵەیان کردوەو بڕیارییان لەبارەوە دەرنەچوە دەردەکرێن”. لەهەمانکاتدا بڕیارەکەی حکومەتی عێراقی ئەوەشی تێدا بوو “: کەلاوانی کوردی فەیلی لەتەمەنی 18 تا 28 ساڵ، بگیرێن و لەبەندیخانەی پارێزگاکاندا، تاماوەیەکی نادیار دەسبەسەربکرێن”. هەروەک بڕیارەکەی وەزیری ناوخۆی حکومەتی عێراق ئەوەشی دووپات کردوەتەوە “: کەهەرکەسێک لەو کوردانەی ئاودیوی ئێران دەکرێن، ئەگەر هەوڵیاندا بگەڕێنەوە تەقەیان لێبکرێت”. واتا بکوژرێن و ئەمەش لەناوەڕۆکی بڕیارەکەدا بە ڕوونی هاتوە.
لەرۆژی 26-2-1981 لەرۆژنامەی سەورەی زمانحاڵی حکومەتی عێراق “سەدام حوسێن” لەبارەی کوردە فەیلیەکانەوە دەڵێ‌”: ئەم توێژە لەعێراق ریشەکێشبکەن، تاوەکو خاکی عێراق و هەوای عێراق پیس نەکەن و خوێنی عێراقیش پیس نەکەن، کاتێک بەڕێگەی ژن و ژنخوازییەوە خوێنیان تێکەڵی خوێنی عێراقییەکان دەبێت”. سەرنجدان و وردبوونەوە لەم قسەیەیی “سەدام” سەرۆکی دەوڵەتی پێشووی عێراق بەسن بۆ ئەوەی تێبگەین کە شۆڤێنیەت و رادەی رەگەزپەرستی بیرکرنەوەی حزبی بەعس و سەرۆک و سەرکردەو حکومەتەکەی لەعێراق تاچ رادەیەک دژ بەمرۆڤ و هاوکات لەهەوڵی ئەوەبوە لەناوییان ببا، بەتایبەت ئەوانەی جیاوازبوون لەگەڵی و پێچەوانەی بەعس بیریان دەکردەوە.
بەپێی زانیارییە بەردەستکەوتوەکان، پێش ساڵی 2003 زیاتر لە “200” هەزار دانیشتوانی عێراق ئاوارە یان راوەدووی ئێران نراون، کە 65% کە شەست و پێنج لەسەدی ئەو ژمارەیە لە کوردی فەیلی بوون و تائێستاش زۆرێکیان لەو وڵاتە ماونەتەوە. ئەمە جگەلەوەی لەماوەی دەسڵاتی حزبی بەعس بە هەزاران کوردی فەیلی زیندانی کراون و لەسێدارە دراون و کۆمەڵکوژی کراون.
بەڵام عارف قوربانی نووسەرو لێکۆڵەر لەبواری جینۆساید، لەبەرگی یەکەمی کتێبی شایەتحاڵەکانی ئەنفالداو لەپێشەکی کتێبەکەدا، بەوردی ئەوە پشتڕاست دەکاتەوە کەژمارەی جینۆسایدی فەیلییەکان لەعێراق زۆر لەوە زیاترەو بەپشت بەستن بە کۆمەڵێک دیکۆمێنت دەنوسێ‌” لە ساڵی 1971 چل هەزار خێزانی کوردی فەیلی کە ژمارەیان ” 180″ هەزار کەس دەبوو، دەستگیرا بە سەرموڵک و ماڵ و سامانیانداو ئاودیوی ئێران کران، هەروەها “300” هەزار کوردی تری فەیلی لە ساڵی 1980 ئاودیوی ئێران کرد بە بیانووی ئەوەی ئەوانە بە رەچەڵەک ئێرانین، لە کۆی ئەم “300” هەزار فەیلیە ” 20 بۆ 25 ” هەزار گەنجیان لێ بێسەرو شوێنکردن و تا ئێستا چارەنوسیان دیارنیە.
ژێدەرو ئاماری تریش زۆرن کەژمارەی وەدەرنانی کوردە فەیلیەکان لەعێراق و زیندانیکردن و کوشتن و زەوتکردنی سەروەت و سامانیان و بێسەرو شوێنکردنیان، بە “500” پێنج سەد هەزار کەس ئەژمار دەکەن، بەڵام بەپێی ئەو سەرچاوانەی لەبەردەستی ئێمەدان، وە ئەوەشی کەسەرچاوەو بەڵگەنامەکان بۆ ئێمەیان ساغکردوەتەوە “380” هەزار کوردی فەیلی روو بە ڕووی قڕکردن و جینۆسایکردن بوونەتەوەو ئاسەوارەکانیشی تا ئێستا ماون و بۆچەندین دەیەیی تریش هەردەمێنن.

باسى چوارەم: دۆسیەی فەیلیەکان بۆ بەردەم دادگا
زۆر بەدوای ئەم راپۆرتەدا ماندوو بووم، لە گەڵ پارێزەری هاوڕیم “نجمەدین حمە سەعید” تەواوی کتێبخانەکەیمان پشکنی، کۆمەڵێک بەڵگەنامەو زانیاریمان بەردەستکەوت، بەڵام ئەم راپۆرتەمان نەدۆزیەوە. هەرلەوێ‌ تەلەفۆنەکەی هەڵگرت و پەیوەندی بە پارێزەری دۆسیەی کوردە فەیلیەکان لە دادگای باڵای تاوانەکانی عێراق “سادق فەیلی” کرد، پێی راگەیاند من بە مەبەستی ئامادەکردنی زنجیرەیەک کتێبی بەڵگەنامەیی لە نێویاندا “دۆسیەی فەیلیەکان” لە بارەی کۆمەڵکوژییەوە “جینۆساید” ئامادە دەکەم، و پێویستم بە راپۆرتی دەستەی پارێزەرانی دۆسیەکەیە، ئەویش زۆر لە خۆبردوانە بێئەوەی هیچ دوودڵییەک بنوێنێ‌ و بەڵێنی داو پاش چەند رۆژێک راپۆرتەکەی وەک خۆی خستە بەردەستم.
لە راپۆرتەکەدا، هەرچی زانیاری و وردەکاری هەیە تایبەت بە راگواستن و دەرکردن و زیندانی کردن تا دەگاتە جینۆسایدکردنی کوردە فەیلییەکان وەک خۆی و لە ئاستی پێویست هاتوەو خراوەتە روو، ناوەڕۆکی ئەم راپۆرتەی دەستەی پارێزەرانی بەرگریکاریشە لە دۆسیەکە، کەوا دەکات لە ئاکامدا دادگای باڵای تاوانەکانی عێراق دۆسیەی فەیلیەکان وەک تاوانی جینۆساید بناسێنێ‌ و بڕیاری لە بارەوە بدات.
قسەی زۆرتر لە سەر راپۆرتەکە رەنگە بە لارێماندا ببات، بەڵام زۆر گرنگە تیشک بخەینە سەر ناوەڕۆکی راپۆرتەکەو کۆمەڵێک زانیاری گرنگ، کە مرۆڤ لەئاستیانا سەرسام دەبێ‌ و پێویستە هەڵوێستەی جددی بکات، لە بەرامبەر دڵرەقی و ترسناکی فەلسەفەی حکومڕانی بەعس.
لە راپۆرتەکەی دەستەی پارێزەرانی داکۆکیکار لە دۆسیەی جینۆسایدی فەیلیەکان لە عێراقدا، دوای رووخانی بەعس لە 2003:
یەکەم: سڕینەوەی ناسنامەو راگواستنی کوردانی فەیلی بۆ ئێران.
دووەم: دەستگرتن بە سەر سەروەت و سامان، گواستراوەو نەگواستراوە.
سێیەم: بێسەرو شوێنکردن و لەسێدارەدانی گەنجانی کوردی فەیلی.
چوارەم: بێسەرو شوێنکردنی “20 بۆ 25” هەزار گەنج تا ئەم ساتەوەختەش چارەنووسیان نادیارە.
بە پشت بەستن بە “34” بەڵگەنامەی دام و دەزگا “ئیداری، سەربازی، هەواڵگری، ئەمنی، حزبی”یەکانی حزبی بەعسی فەرمانڕەوای لە گۆڕنراو، ئەو چوار ڕاستییەی سەرەوە سەلمێنراوەو خراوەتە بەردەست سەرۆکایەتی دادگای باڵای تاوانەکانی عێراق، هەروەک نزیکەى”100” شاهێدحاڵ لە دادگا بە بەڵگەی تەواو قسەیان بۆ دەستەی پارێزەران و دادگا کردوەو بە ڕەوانی تاوانی جینۆسایدی فەیلییەکانیان سەلماندوە، ئەمە جگە لە بەڵگەنامەکانی تایبەت بە رووداوی زانکۆی موستەنسریەو زانیارییەکانی نێو گرتووخانەی ئەبوغرێب، کە پێکەوەو لە گەڵ تەواوی زانیارییەکانی دوو توێی راپۆرتەکە هیچ گومان و دڕدۆنگییەک لە سەر تاوانی جینۆسایدی فەیلیەکان ناهێڵنەوە.

باسى پێنجەم: گۆڕی بە کۆمەڵ نموونەی جینۆسایدی کوردانی فەیلی
وەک لە چەند جێگایەکی تریش وتمان، کوردانی فەیلی روو بە ڕووی شاڵاوی جینۆسایدی بە پلان بوونەتەوە، لەلایەن حزبی بەعسی فەرمانڕەوای عێراق، هەر بۆ نموونە لە ساڵی 1963و لە گەڵ هاتنە دەسڵاتیان، دەستکرا بە گرتن و لەناوبردنی بەشێکیان کە دژی کودێتای بەعس بوون. هەروەها دوای دوورکەوتنەوەی بەعس بۆ چەند ساڵێک لە دەسڵات و دواتر گەڕانەوەیان لە ساڵی 1968 بۆ دەسڵات، بەچەند قۆناغێک پلان و بەرنامەکەیان دژی کوردانی فەیلی جێبەجێکرد:
قۆناغی یەکەم: گرتنی سیاسیەکان و کوشتنیان لە شوێنی جیاجیا لە نێوان ساڵی 1968 بۆ 1974و پاشان شاڵاوی دەرکردن و راوەدوو نان کە زیاتر لە “70” هەزار خێزانی گرتەوە.
قۆناغی دووەم: لە نیسانی 1980 تا رووخانی بەعس 2003، وەک لە پێشووتریش باسمان کرد شاڵاوی دەرکردنی نزیکەی “400” هەزار خێزانی کوردی فەیلی جێبەجێکراو بێبەشیان کردن لە مافی هاوڵاتی بوون و دەستیان گرت بەسەر هەرچی سەروەت و سامان و عەرزو ئاو، زێڕو پارەو پولیاندا هەیە، ئەمە جگە لە دەسبەسەراگرتنی هەزاران گەنج کە تا ئەم ساتەوەختە بێسەرو شوێنن.
بە پێی ئەو بەڵگەنامانەی لە دوای رووخانی بەعس لە ساڵی 2003 بەردەستکەوتوون، زۆربەی ئەوانەی “گەنجانی کوردی فەیلی” کە بێسەرو شوێنکراون، بە کۆمەڵ کوژراون. بە تایبەت بە پێی قسەی ئەو شاهێدحاڵانەی کە لە گۆڕە بە کۆمەڵەکانەوە رزگاریان بوە.
هەروەک لێکۆڵەرو شارەزای بواری جینۆسایدی کوردانی فەیلی دکتۆرە مونیرە ئومێد، پێی وایەو جەخت دەکاتەوە، کە دەتوانین لە “ناوچەی سەلمان، گۆڕی بە کۆمەڵی مەحمەد سەکران، ناوچەی ئەسکەندەریە لە بابل، ناوچەی حەبانیە، پارێزگای موسڵ” و چەندین ناوچەی تر، شوێنی گۆڕە بە کۆمەڵەکانی کوردانی فەیلی و رووفاتەکانیان بدۆزینەوە.
سەرچاوەی تریش هەیە جەخت لەوە دەکاتەوە، کە بەشێک لە گەنجانی کوردانی فەیلی بە شێوازی ئەشکەنجەو تاقیکردنەوەی چەکی کیمیاوی و بە “درع” کردن لە شەڕگەکان لەناوبراون و کوژراون، بەتایبەت لە جەنگی نێوان “عێراق –ئێران”دا، لە سەرەتای ساڵی 1980 بۆ ناوەڕاستی 1988.

باسى شەشەم: گەڕاندنەوەی مافی هاوڵاتیبوون
دۆسیەی کۆمەڵکوژکردن “جینۆساید”کردنی کوردی فەیلی لە دادگای باڵای تاوانەکانی عێراق، لە دوای رووخانی “بەعس” لە ساڵی 2003 بوە یەکێک لە دۆسیە گرنگ و پڕبایەخەکان، یەکەم هەنگاو بە ئاراستەی گەڕانەوەی ماف بۆ کوردانی فەیلی راگوێزراو بۆ وڵاتی ئێران لەلایەن دەسڵاتدارانی عێراقەوە، لە ساڵی 2006 یاسای رەگەزنامەی عێراقی، بڕیاری ژمارە “666”ی هەڵوەشاندەوەو پۆچەڵکردەوە، کە ئەم بڕیارە مافی هاوڵاتیبوونی بە کوردی فەیلی لە عێراقدا نەدەدا، ئەمەش هەنگاوێکی ئەرێنی بوو بۆ وەرگرتنەوەی مافی هاوڵاتیبوون لە لایەن زۆربەی ئەو کوردە فەیلیانەی ئەم مافەیان بە پێی بڕیاری ناوبراو لێزەوتکرابوو.

باسى حەتەم: دۆسیەکەو بڕیاری دادگا
پاش کۆکردنەوەو ئامادەکردنی بەڵگەنامەو دێکۆمێنتە پێویستەکانی جینۆسایدی کوردی فەیلی لەدوای ساڵی 2003 و رووخانی رژێمی دکتاتۆری بەعس، دۆسیەکە گەیەنرایە دادگای باڵای تاوانەکانی عێراق، دادوەری لێکۆڵینەوەو داواکاری گشتی و دەستەی پارێزەرانی بەرگریکار لە دۆسیەکە دیاریکران، پاش چەندین دانیشتن و لێکۆڵینەوە لە پەڕاوەکان و گوێگرتن لە سکاڵاکارو شاهێدحاڵەکان. یەکەم دانیشتنی دۆسیەکە لە 26-1-2009 بەرێوەچوو، زیاتر لە “100” سکاڵاکارو شاهیدحاڵ، ئامادەی دادگا بوون و ئەوەی بینیبویان بۆ دادگایان گیڕایەوە.
لە 29-11-2010 لە دانیشتنی کۆتایی خۆیدا، کە چل و چوارەمین دانیشتن بوو، دادگا بڕیاری کۆتایی خۆیدا، کە کوردی فەیلی لەلایەن دەسڵاتدارانی عێراق و حزبی بەعسی فەرمانڕەوای عێراقەوە جینۆسایدکراوە. بۆ زانیاری دەتوانرێ‌ وردەکارییەکانی بڕیارەکە لە دەقی بڕیارەکە کە لە پاشکۆی باسەکە دانراوە بخوێنرێتەوە.
یەکەم: بڕیار لە دژی “مزبان خزر هادی”
دووەم: بڕیار لە دژی “سەعدوون شاکر مەحمود”
سێیەم: بڕیار لە دژی “تاریق عەزیز عیسا”
چوارەم: بڕیار لە دژی “ئەحمەد حوسێن خزەیر”
پێنجەم: بڕیار لە دژی “عەزیز ساڵەح حسن ”
شەشەم: بڕیاری ئازاد کردنی “فازل سلقیج میحێمید”
حەوتەم: بڕیاری ئازادکردنی “سەبعاوی ئیبراهیم حسن”
هەشتەم: بڕیاری ئازادکردنی “وەتبان ئیبراهیم حسن”
نۆیەم: بڕیاری ئازادکردنی “سابر عەبدل عەزیز حسین”
دەیەم: بڕیاری ئازادکردنی “مەحمەد خزەیر سەباح”
یانزەیەم: بڕیاری ئازادکردنی “فازل عباس ئیبراهیم”
دوانزەیەم: بڕیاری ئازادکردنی “ئەیاد تەها شەهاب”
سیانزەیەم: بڕیاری ئازادکردنی “نوعمان عەلی مەحمەد سلێمان”
چواردەیەم: بڕیاری ئازادکردنی “عەبدل حەمید سلێمان ئیبراهیم”.
پانزەیەم: بڕیاری ئازادکردنی” سەعد ساڵەح ئەحمەد”
ئەو تۆمەتبارانەی لە دۆسییەی جینۆسایدی فەیلییەکان “ئیفراج” ئازادکراون، لەبەر تاوانی ترو دۆسیەی تری ئەنجامدانی تاوان، تا ئێستا بەشێکیان لە زیندانی ماونەتەوە، یان بڕیاری لەسێدارەدانیان هەیە یاخود زیندانی هەتاهەتایی یان زیندانی لە 15 ساڵەوە بۆ 25 ساڵ.
هەروەها دەبێ‌ ئەو ڕاستییەش لەبیر نەکەین، لە شاڵاوو پەلامارەکان بۆ سەر کوردانی فەیلی چەندین تۆمەتباری ترهەن، کە تائێستا دەستگیرنەکراون، چ لەسەر ئاستی ناوخۆی عێراق یان دەرەوەی عێراق، کە ئەمە بۆ تۆمەتبارو بەشداربوەکانی تاوانەکانی “ئەنفال، هەڵەبجە، بەرزانیەکان، قەڵادزێ‌، سەیدسادق” و هتد هەروایەو راستەو زۆربەی تۆمەتبارو بەشداربوەکان دەستگیرنەکراون.

باسى هەشتەم: جینۆسایدى کوردى فەیلى بە پێى پێوەرە نێودەوڵەتیەکان
لەبەرڕۆشنایی ئەو پێوەرو پێوانانەی کە لەپەیماننامەی پێشگرتن و سزادانی تاوانکاری جینۆسایدا هاتوون لە “9”ی دیسمبەری ساڵی 1948 لەلایەن کۆمەڵەی گشتی نەتەوە یەکگرتووەکانەوە هاتووە، وەکو بڕیارێکی تایبەت بەژمارە (260) بڵاوکراوەتەوە، دەتوانین کۆی تاوانەکانی دژ بە گەلی کورد وەک “ئەنفال، ئەنفالی بەرزانیەکان، کیمیابارانی هەڵەبجە، کۆمەڵکوژی و راگواستنی فەیلیەکان، راگواستنی پشدەرو دەوروبەری، بۆمبارانکردنی قەڵادزێ‌، راگواستنی سەید سادق، راگواستنی مەخمور، راگواستنی کەرکوک و دەوروبەری، بۆردومانی ئۆردوگای زیوێ‌، کۆمەڵکوژی ئەشکەوتی دەکان و گوندی سۆریا”و زۆری ترلەسەردەستی حکومەتەکانی عێراق بەگشتی و بەعس بەتایبەت، و لە نوێترینیان “کۆمەڵکوژی کوردانی ئێزدی و قەزای شەنگال و دەوروبەری لەسەردەستی داعش” بە جینۆساید بناسێنین، بە پێی ماددەی “2”ی ئەو پەیماننامەکە.
خۆ ئەگەر بەدیاریکراوتر، و لە بارەى جینۆسایدى کوردانى فەیلى بە پێى ئەو پێوەرانە بمانەوێ ئەنجام وەربگرین و بیسەلمێنین،
جینۆساید هەموو ئەو کردەوانەی خوارەوە دەگرێتەوە کە مەبەستی لەناوبردنی تەواو یان بەشێک لە گروپێکی نەتەوەیی، ئەتنیکی، ڕەگەزی و ئاینی ئەنجام دەدرێت، بۆنموونە:
1-کوشتنی ئەندامانی گروپەکە “کە 20 بۆ 25” هەزار کوردى فەیلى کوژراون و بێسەروشوێنکراون.
2-گەیاندنی زیانی گیانی یا ڕۆحی ترسناک بەئەندامانی گروپەکە “بە شێوەیەکى بەربڵاو زیانى گیانى جۆراوجۆر بە کوردانى فەیلى گەیەنراوە”.
3-بەمەبەست دانانی ئەندامانی گروپەکە لەژێر بارودۆخێکی وادا کەببێتە هۆی فەوتاندنی بەشێک یان تەواوی ئەندامەکانی “هەروەک چەندین بەڵگە هەیە کە گەنجانى کوردانى فەیلى بە شێوەى درع لە شەڕگەو تاقیگە کیمیاوییەکاندا بەکارهێنراون و لەناو براون؟
4-پێشگرتن لە زاوزێکردن (منداڵ بوون) لە نێو گروپەکە “بۆ ئەم خاڵەش سەدان خێزان لە یەکتر دابڕێنراون بۆ ماوەى چەندین ساڵ، کە ئەمەش بوەتە هۆکارى نەخستنەوەى وەچە”.
5-دابڕانی بەزۆری منداڵان و گواستنەوەیان لەوگروپە بۆگروپێکی تر” بۆ سەلماندنى ئەم نموونەش دیسان زیاتر لە بەڵگەیەک لەبەردەستە کە سەدان مناڵ و مێردمناڵ لە خێزانەکانیان دابڕێنراون”.
ئەگەر سەرجەم بڕگەو خاڵەکانی پێناسەکە بۆجینۆساید لێکبدرێتەوە، بەتەواوی و بەڕوونی ئەوەمان بۆدەردەکەوێت کە سەرجەم ئەمانە لە تاوانەکانى دژبە کوردانى فەیلى لە “ئەنجامدانی تاوان” کە لەسەرەوە باسمان کردو ناومان هێنا، دەچنە چوارچێوەی تاوانی جینۆساید، دژی مرۆیی”ەوە.
هەروەک لەمادەی “3”ی ڕێککەوتننامەکەدا باس لەو تاوانانە دەکات کە ئەنجام دەدرێن و پێویستە بکەرو ئەنجامدەرانی سزای یاسایی بدرێن و وەربگرن، ئەوانەش ئەم کاراکتەرانەن:
1-پلاندانان بۆ ئەنجامانی جینۆساید “واتا ئەوانەی پلان بۆ ئەنجامدانی تاوانی جینۆساید دادەنێن”.
2-سەپەرشتیکردن و هاندان بۆ ئەنجامدانی جینۆساید “ئەوانەی سەرپەرشتی هاندانی بکەری تاوانی جینۆساید دەکەن”.
3-هەوڵدان بۆ ئەنجامدانی جینۆساید” ئەوانەی هەوڵی ئەنجامدانی تاوانی جینۆساید دەدەن”.
4-پیلان گێڕی لە چوارچێوەی جینۆساید “ئەوانەی پلان دەگێڕن و پاساو بۆ ئەنجامدانی تاوانی جینۆساید دێننەوە”.
بە کورتی و بەپوختی، پێناسەی جینۆساید بەپێی بڕیاری ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان کە بڕیاری ژمارە (96) بوو لە 11/12/1948 دەرکرا، سەبارەت بەوەی کەجینۆساید تاوانێکە بنەماکانی یاسای نێودەوڵەتی دەبەزێنێت و دژی ئامانجەکانی نەتەوە یەکگرتووەکانەو لەبەرئەوەی ئەم تاوانە پێشێلکردنی تەواوی مافەکانی مرۆڤەو زۆر ترسناکەو لەدژی مافی ژیانەو تێکدەری ئاشتی و ئاسایشی نێونەتەوەییە، بۆیە بڕیاری ئەوەی لەسەردراوە کە تاوانێکی دڕندانەیە لەدژی مرۆڤایەتی، کۆمەڵەی گشتی ڕێکخراوی نەتەوەیەکگرتووەکان کەپشت بەبەندی”6″شەشەمی بنەماکانی دادگای “نوێرنبێرگ”دەبەستێت کەجینۆساید واتە رەتکردنەوەی مافی بوونی سەرجەم کۆمەڵی مرۆڤایەتی، هەروەک چۆن نیشانەی رەتکردنەوەی ماڤی بونی ژیانە، ئەویش رەدکردنەوی دانپێدانانە بەمافی بوون و سوکایەتیکردنە بەسەرجەم مرۆڤایەتی و ژیانێکی پڕلە نەهامەتی بەرهەم دێنێ‌.
هەرلەم بارەیەوە دادگای نوێرنبێرگ “رێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان” لە 28-5-1951 دا کە هۆکاری دانانی ئەو پەیماننامەیە ئامانجی رێکخراوی نەتەوەیەکگرتووەکانە کەجینۆساید مەحکوم بکات و سزای بخاتەسەر، وەک تاوانێک لە یاسای نێودەوڵەتیدا. کەواتە جینۆساید تەنیا فەوتاندنی فیزیکی کۆمەڵێ‌ خەڵکی نەتەوەیی و ئیتنیکی و ئاینی و ڕەگەزی نیە بەڵکو هەڕەشەیە بۆ سەرکۆی مرۆڤایەتی.
جگە لە رێکەوتننامەى ساڵى 1948، رێکەوتننامەى رۆما 17ى تەمووزى 1998مان هەیە، کە لە 25ى سیپتەمبەرى هەمان ساڵ دەنگى لەسەردراوەو بوە بە بنەما بۆ دامەزراندنى دادگاى تاوانى نێودەوڵەتى، ئەمەش لەبەر رۆشنایى رێکەوتننامەى 1948، دادگاى تاوانى نێودەوڵەتى لە ساڵى 2002 هەزار دامەزراوەو دەستى بەکارەکانى کردوەو تا ئێستا زیاتر لە 120 دەوڵەت رێککەوتنامەى رۆماى 1998 ى واژۆکردوە.
ئەوەتانێ لە مادەى “5”ى رێککەوتنامەکەدا، بەم شێوەیە ئەرک و تایبەتمەندییەکانى دادگاى تاوانى نێودەوڵەتى چڕدەکاتەوەو دەست نیشانى دەکات:
یەکەم: تاوانى کۆمەڵکوژى “جینۆساید”
دووەم: تاوانى دژى مرۆڤایەتى
سێیەم: تاوانى جەنگ
چوارەم: تاوانى دووژمنکارانە.
کە هەرەیەک لە تاوانەکانى “جینۆساید، دژى مرۆڤایەتى، جەنگ” لە رێککەوتنامەى ساڵى 1948 بە روونى دەست نیشان کراون و لەسەرەوە ئاماژەمان بۆکرد، بەڵام تاوانى دووژمنکارانە چەمکێکى تازەیە بۆ تاوانێک کە دەوڵەتێک یان لە دەوڵەتێک زیاتر دژى دەوڵەتێکى تر بە شێوەیەکى دووژمنکارانە “عدوانى” ئەنجامى دەدات، بۆ ئەمەش یاساو پێوەر بۆ ناسینەوەى تاوانەکەو سزادانى بکەرەکەى دانراوە.
کەواتە ئەوەى دژ بە کوردى فەیلى لە عێراق ئەنجام دراوە، بە پێى ئەو پێوەرو پێوانانەى لەسەرەوە ئاماژەمان بۆکرد، هەروەها بە پشت بەستن بە بەڵگەنامەکانى دۆسیەکە لەدادگاى باڵاى تاوانەکان لەعێراق و پاشان بڕیارى کۆتایى دادگا کە دیسان لەسەرەوە ئاماژەمان بۆ کرد، دەچنە چوارچێوەى هەردوو تاوانى “جینۆسایدو تاوانى دژى مرۆییەوە”.

ڕاسپاردەو پێشنیار:
بە پێی ئەو پشکنین و سەرنج و خوێندنەوانەی سەرەوە، تایبەت بە جینۆسایدی کوردانی فەیلی لە عێراقدا، لە باسەکەماندا، پێمان وایە پێویستە لەسەر ئاستی سەرۆکایەتی کۆماری عێراق، سەرۆکایەتی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، سەرۆکایەتی ئەنجومەنی وەزیرانی عێراق، رێکخراوەکانی کۆمەڵگای مەدەنی لەسەر ئاستی عێراق و باشووری کوردستان، نەتەوە یەکگرتوەکان و کۆمیسۆنەکانی نێودەوڵەتی تایبەت بە مافەکانی مرۆڤ، ئەم هەنگاوانەی خوارەوە بنرێن:
یەکەم: ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، بە پشت بەستن بە بڕیاری دادگای باڵای تاوانەکانی عێراق، سەبارەت بە دۆسیەی جینۆسایدی کوردانی فەیلی، بەبڕیارێک حکومەتی عێراقی ئیلزام بکات بە جێبەجێکردنی ناوەڕۆکی بڕیارەکەی دادگای باڵای تاوانەکانی عێراق، بۆ :
ڕ‌- بەفەرمی داوای لێوبردن لە کوردانی فەیلی بکات سەبارەت بەو تاوانەی بەرامبەریان ئەنجام دراوە وەک میراتگرەوەی حکومەتی پێشووی عێراق.
ب‌- حکومەتی عێراقی بە فەرمی قەرەبووی تەواوی زیانە ئابوورییەکانی بەرکەوتوانی تاوانەکە بکاتەوەو بۆ ئەمەش بە فەرمی رایبگەیەنێ‌ و بەرپرسیاریتی خۆی جێبەجێبکات.
ت‌- تەواوی ئەوانەی بەشداربوون لە ئەنجامدانی تاوانەکە، شوێن و جێگایان بدۆزرێتەوەو بە ئاشکرا دادگایی بکرێن و سزای یاسایی خۆیان وەربگرن.
پ‌- لە پرۆسەیەکی بەرنامە بۆ دارێژراودا، شوێن و جێگای گۆڕە بە کۆمەڵەکانی کوردانی فەیلی بدۆزرێنەوەو هەڵبدرێنەوەو گۆڕستان و مۆنۆمێنتی شیاوو شایستەیان لە ناوچەی نیشتە جێبوونی خۆیان بۆ درووستبکرێ‌.
دووەم: ناوەندێکی تایبەت بە لێکۆڵینەوەو بەدواداچوون و دێکۆمێنتکردن و ئەرشیفکردن، لەسەر ئاستی عێراق و کوردستان بکرێتەوەو توانای دارایی و مرۆیی و زانسی و ئەکادیمی و ئەزموونی کارکردنی پێویستی بخرێتە بەردەست.
سێیەم: تەواوی شەهیدو قوربانیەکانی جینۆسایدی فەیلییەکان بە فەرمی لەلایەن حکومەتی عێراقیەوە تۆماربکرێن و سوود مەند بکرێن لە ئیمتیازاتەکانی شەهیدان.
چوارەم: سیمبولی جینۆسایدی کوردانی فەیلی لە عێراق و کوردستان “بەغداد- هەولێر” دروستبکرێن، بە شێوەیەکی شایستە.
پێنجەم: لەسەر ئاستی نەتەوە یەکگرتوەکان، ئەنجومەنى ئاسایش، ئەورپاو رۆژئاوا، وڵاتانی هەرێمایەتی و دراوسێی عێراق، عێراق و کوردستان هەوڵی ناساندنی تاوانی جینۆسایدی کوردانی فەیلی بدەن.
شەشەم: هەوڵی جددی بدرێ‌، بۆ ئەوەی پەیوەندییەکانی نێوان کوردی فەیلی لە عێراق و ئێران و کوردستان بەهێزبکرێ‌ و بکرێنە بەشێک لە هەوڵەکانی ناساندنی تاوانی جینۆساید لە دژیان.
حەوتەم: فشار بخرێتە سەر دەوڵەتى عێراق، رێکەوتنامەى رۆماى 1998 واژۆ بکات، وەک گەرەنتیەک بۆ دووبارە نەبوونەوەى تاوانى “جینۆساید، دژى مرۆیى، تاوانى جەنگ، دووژمنکارانە” لە عێراقدا.

سەرچاوە:
– احمد ناێر الفیلی، الکورد الفیلیون “اڵاێالە التاریخیە، ولمواگنە المهدورە”، 2013 ، بغداد
– د، مونیرە امید، المقابر الجماعیە للکورد الفیلین، 2010 اربیل
– نجم سلمان مهدی فیلی، الفیلیون، 2009
– موسوعە الهولوکوست، ماهی الابادە الجماعیە؟
– Icrc -، مرکز المعلومات، نڤام روما الڕساسی للمحکمە الجنائیە الدولیە المعتمد فی روما فی 17تموز/ یولیه 1998
– -دکتۆر مارف عومەر گوڵ، جینۆسایدی گەلی کورد، چاپی پێنجەم، هەولێر
– تەها سلێمان، لەدادگای باڵای تاوانەکانەوە “دۆسیەی فەیلیەکان”، 2015 هەولێر
– دۆسیەی بەڵگەنامەکانی جینۆسایدی کوردانی فەیلی لە دادگای باڵای تاوانەکانی عێراق “بەڵگەنامەی نوسراوی بەعس، راپۆرتی دەستەی پارێزەرانی بەرگریکار، بڕیاری دادگا”

پەراوێزو تێینى:
سەبارەت بە دیاریکردنى رۆژى هێرش و پەلامار بۆ سەرکوردانى فەیلى، راى جیاواز هەیە، یان راستر ئەوەیە بڵێین ئەوان بەردەوام لەبەردەم هێرش و پەلاماردابوون و ستەمیان لێکراوە. بەڵام هەم کوردانى فەیلى خۆیان و هەمیش بەڵگەنامەکان و سەرچاوەکان ئەوە دەسەلمێنن، لە رۆژى 7-4-1980 بە پێى بڕیارێکى حکومەتى عێراق “بەعس”، سەدان بازرگانى کوردى فەیلى لە هۆڵى شەعب، بە پاساوى پێدانى مۆڵەتى هاوردەکردنى کەل و پەلى نوێ کۆدەکرێتەوە. ژمارەى ئەو بازرگانانە نزیکەى “900” بازرگان بوون و “400” چوارسەد بازرگانى کوردى فەیلى تیادابوو.
سەرەتاى مەراسیمەکە بە ووتەیەکى تەها یاسین رەمەزان کە بارگاوى بوو بە رەگەزپەرستى کرایەوەو هەرلەوێدا بڕیاردرا هەموو بازرگانە کوردە فەیلیەکان لە دەرگاى پشتەوە بکرێنە دەرەوەو دواى کردنە دەرەوەیان راستەوخۆ کۆمەڵێک پاسیان بۆ ئامادەکردبوون و بەرەو سنوورى نێوان “عێراق-ئێران”یان بردن. ئەوان هیچیان پێنەبوو تەنها ناسنامەکانیان و سویچى ئۆتۆمبێلەکانیان نەبێ.
ئەم بازرگانانەو نزیکەى “500” هەزار کوردى فەیلى لەبەر رۆشناى بڕیارى “666” کە لە 7-5-1980 دەرکراو لە رۆژنامە فەرمییەکانى دەوڵەتى عێراق بڵاو کرایەوە، لە نیشتمانى خۆیان دەکران و ناسنامەى هاونیشتمانیان لێسەندرایەوەو هەرچى سەروەت و سامانیان بوو دەستى بەسەردا گیرا.
راستە بڕیارەکە 7-5-1980 دەچوە، بەڵام راستیەکەى ئەوەیە 7-4-1980 رۆژى یادەوەرى تاوانى جینۆسایدو وەدەرنان و ستەمکردنە لە کوردانى فەیلى لەعێراقدا، چونکە وەک ئاماژەمان پێکرد لەم رۆژەدا “400” چوارسەد گەورە بازرگانى کوردى فەیلى نسنامەى هاونیشتمانى بوونیان لێدەسەنرێتەوەو رەوانەى ئێران دەکرێن.

ناردنی ئەم بابەتە بۆ تۆرەکۆمەڵایەتیەکان

ریزبەندی بابەت

0 بۆچوون تۆمارکراوە



تۆی بەریز دەتوانیت بۆچوونی خۆت لەسەر ئەم بابەتە دەرببڕیت بە پرکردنەوەی ئەم فۆرمە